اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِذ تُصعِدُون‌َ وَ لا تَلوُون‌َ عَلي أَحَدٍ وَ الرَّسُول‌ُ يَدعُوکُم فِي أُخراکُم فَأَثابَکُم غَمًّا بِغَم‌ٍّ لِکَيلا تَحزَنُوا عَلي ما فاتَکُم وَ لا ما أَصابَکُم وَ اللّه‌ُ خَبِيرٌ بِما تَعمَلُون‌َ (153)
زماني که شما بدرّه‌هاي کوه بالا ميرفتيد و فرار ميکرديد و همراهي نکرديد احدي از کساني که در ميدان جنگ مبارزه ميکردند و آنچه رسول خدا شما را نداء ميکرد تا آخري شما که برگرديد و فرار نکنيد اجابت نميکرديد پس خدا جزاء داد شما را غم‌ّ بالاي غم‌ّ تا آنکه محزون نشويد از آنچه از شما فوت شده و آنچه
جلد 4 - صفحه 396
بشما اصابت شده و خداوند خبير است بآنچه عمل ميکنيد.
إِذ تُصعِدُون‌َ کلمه اذ متعلق بجمله وَ لَقَد عَفا عَنکُم يعني عفو الهي زماني بود که شما اينکه معصيت بزرگ را مرتکب شديد، صعود مقابل حبوط است بمعني بالا رفتن است چون ميدان جنگ در احد پائين کوه بوده و اينها موقعي که فرار کردند در دره‌هاي کوه بالا ميرفتند که خود را بيک پناه گاهي محفوظ دارند وَ لا تَلوُون‌َ توجه نميکرديد و وقوف نمي‌نموديد.
علي احد بر احدي از مقيمين در ميدان حرب.
وَ الرَّسُول‌ُ يَدعُوکُم پيغمبر شما را دعوت ميفرمود و ندا ميداد که من کشته نشده‌ام بيائيد کمک کنيد تا فتح و فيروزي نصيب ما گردد.
فَأَثابَکُم ثواب مقابل عقاب است و اينجا مناسب بود که بفرمايد معذّب کرد و عقاب فرمود شما را لکن از باب تعريض است نظير فَبَشِّرهُم بِعَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ که انذار است تعبير ببشارت فرموده تعريضا و اينکه تعبيرات در لسان ماها هم هست کسي که بسزاي عملش برسد مي‌گوييم خوب اجر و مزد تو را دادند.
غمّا بغم‌ّ بعض مفسرين در اينکه جمله گفتند غم‌ّ اول عدم استفاده غنائم بوده و غم‌ّ ثاني قتل و جراحت، و بعضي گفتند غم‌ّ اول غم مسلمين بوده در احد و ثاني غم‌ّ مشرکين در بدر، و لکن هر دو تفسير بنظر نميآيد بخصوص دوم که هيچ مناسبت ندارد بلکه ظاهر اينست که مراد غموم وارده بر مسلمين بوده يکي بعد از ديگري از خبر دروغ که شنيدند پيغمبر کشته شده و قتل مثل حمزه و سائر شهداء احد و جراحات وارده بر مجاهدين و شکست خوردن آنها و ذهاب اموال آنها و خوف و بيم از مشرکين و حيرت و سرگرداني اينکه کار بکجا ميکشد و چه بسر آنها ميآيد و مشرکين با آنها چه معامله ميکنند و امثال اينها.
لِکَيلا تَحزَنُوا عَلي ما فاتَکُم بعضي گفتند لام لکيلا متعلق است ايضا
جلد 4 - صفحه 397
بجمله وَ لَقَد عَفا عَنکُم لکن ظاهر اينست که متعلق بجمله فَأَثابَکُم است و معني اينست که مؤمن نبايد براي ذهاب غنيمت يا کشته شدن در جهاد يا اصابه جراحت محزون باشد زيرا عدم استفاده دنيوي قابل حزن نيست و قتل و جراحت در جهاد عبادت بزرگيست و منتها آمال بزرگان است و ثمرات و مثوبات دنيوي و اخروي آن بسيار است.
وَ لا ما أَصابَکُم از قتل و جرح و سائر واردات از طرف مشرکين بر مسلمين وَ اللّه‌ُ خَبِيرٌ بِما تَعمَلُون‌َ خبير عالم بقضاياي واقعه جزئيه نظير مدرک که عالم بجزئيات است و خداوند از جزئيات کارهاي شما با خبر و چيزي از علم بر او مخفي نيست.