تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَکْبُرُ فِي صُدُورِکُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْکَ رُؤُسَهُمْ وَ يَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَکُونَ قَرِيباً (51)
أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَکْبُرُ فِي صُدُورِکُمْ: يا خلقى از آنچه بزرگ آيد در سينه‌ها و قلوب شما خلجان نمايد مانند آسمانها و کوهها و زمينها، حق تعالى برانگيزاند، چه برسد به استخوانهاى پوسيده شما که حيات داشته و آن آسانتر است.
قمى (رحمه اللّه) «1» از حضرت باقر عليه السّلام مراد از (خَلْقاً مِمَّا يَکْبُرُ فِي صُدُورِکُمْ) مرگ است.
«1» تفسير قمى جلد 2، صفحه 21.
جلد 7 - صفحه 392
سعيد بن جبير نقل نموده که کفار به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کردند (ارايت لو کنا الموت) چه گوئى اگر ما موت باشيم، ما را که بميراند؟ حق تعالى فرمود: از مرگ چيزى بزرگتر نيست در دل شما، اگر شما خود مرگ باشيد هم بميريد، و هم زنده شويد.
حاصل آنکه: اگر شما از روى مثل چيزى شويد که از آن سخت‌تر و عظيمتر نباشد مانند سنگ و آهن، هر آينه من شما را بميرانم و زنده نمايم، و اگر به مثل مرگ شويد، شما را مرگ بچشانم و بميرانم.
فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا: پس زود باشد که گويند کيست که زنده نمايد ما را بعد از مرگ. چون آنها فراموش کردند مبدء خود را، لازم آمد نسيان معاد.
قُلِ الَّذِي فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ: بگو آن خدائى که بيافريد شما را اول مرتبه، اعاده دهد شما را ذات قادرى که ايجاد فرمود بشر را از خاک در بدايت، البته محققا زنده تواند ساخت در نهايت. و قدرت الهى مقصور نيست از احياى شما، زيرا اجسام مشترکند در قبول اعراض؛ چگونه در اولين مرحله صورت آدمى و روح انسانى را ايجاد فرمود، همچنين وقتى که خاک شويد، از حيطه قدرت سبحانى خارج نشويد. پس به حکمت شامله، شما را زنده و حشر فرمايد، زيرا علم ازلى الهى احاطه دارد به ذرات متفرقه هر فردى در هر زمانى و مکانى، و به قدرت تامه مطلقه سبحانى، به محض اراده جمع‌آورى شده، به صورت اوليه بدون هيچ تفاوت، و به نفخه صور روح دميده، يک مرتبه تماما محشور شوند.
فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْکَ رُؤُسَهُمْ: پس زود باشد که حرکت دهند سر خود را به طرف تو بر سبيل استهزاء و سخريه. وَ يَقُولُونَ مَتى هُوَ: و گويند، کى خواهد بود اين بعث نشور و اعاده. پس سؤال است از وقت بعث بعد از تعيين باعث. قُلْ عَسى أَنْ يَکُونَ قَرِيباً: بگو اى پيغمبر در جواب آنها، همانا که نزديک خواهد بود، زيرا هر چه آيندنى است نزديک باشد، و البته قيامت محقق گردد.
نکته: ذکر «عسى» براى ابهام وقت قيامت است تا موجب اغراء به جهل بندگان نشود، و لذا قيامت از علوم مختص ذات سبحانى، و هيچکس آن را دانا
جلد 7 - صفحه 393
نباشد و يک مرتبه ناگهانى واقع شود، و همه خلايق خود را در محشر ببينند که گويا در دنيا و در آخرت هميشه بوده.