تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ يَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (52)
يَوْمَ يَدْعُوکُمْ: ياد کن روزى را که خداى تعالى شما را خواند از قبرهاى خود تا به موقف قيامت آئيد. فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ: پس اجابت کنيد به سپاس حق تعالى. ابن عباس گفته: يعنى اجابت کنيد به امر او. نزد بعضى «1» مراد احضار براى محاسبه و جزا باشد. در جوامع «2»- روايت شده که محشور شوند در حالى که مى‌تکانند از سرهاى خود خاک را و مى‌گويند (سبحانک اللّهمّ و بحمدک). نزد بعضى «3» معنى آنکه معترف شوند که حمد مختص است به ذات ذو الجلال، زيرا معارف اهل قيامت ضرورى باشد. وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا: و گمان کنيد اينکه درنگ نکرديد مگر مدت کمى. و اين به جهت آن است که چون سرعت بعث و رجوع بينند، گمان برند که مقام آنها در قبر اندک بوده، چنانچه در آيه ديگر فرمايد (إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً «4»- ... إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً) «5» يا زندگى دنيا را نسبت به آن اندک شمريد.
تنبيه: خلاصه مفاد احاديث آل عصمت عليهم السّلام آنکه: اين دعوت از قبرها به موقف، بر السنه ملائکه باشد در نفخه دوم، و گويند: اى استخوانهاى پوسيده و پوستهاى خاک شده، برگرديد چنانچه بوديد. پس اجابت کنند به
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 420.
«2» همان مدرک.
«3» همان مدرک.
«4» طه آيه 103.
«5» طه آيه 104.
جلد 7 - صفحه 394
حالت اضطرار، و به سبب ديدن امور هولناک، گمان کنند درنگ نکردند در دنيا يا در قبر مگر کمى.
موعظه: آيه شريفه آگاهى است براى کسانى که به گوش آيات قرآنى را بشنوند، احوال هولناک و اهوال وحشتناک قيامت دشوار است؛ پس انسان را لابد است از استعداد براى آن روز به اعمال صالحه و اجتناب از معاصى، زيرا عمّا قريب علم اليقين، عين اليقين گردد، و حقيقت اعمال به عرصه ظهور آيد.
و بنا به فرمايش: اذ مات الانسان قامت قيامته «1»: هر که مرد قيامتش برپا شد، زيرا معاينه نمايد جزاى کارهاى خود را، و مى‌بيند بهشت و جهنم و ملائکه را، لکن قدرت بر علمى ندارد. پس به منزله کسى است که در عرصه قيامت شده، نتيجه افعال خود را مشاهده کند. و اياک و الغفله.