تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (61) قالَ أَ رَأَيْتَکَ هذَا الَّذِي کَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (62) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (63) وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شارِکْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (64) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَکَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفى بِرَبِّکَ وَکِيلاً (65)
ترجمه
و چون گفتيم بملائکه سجده کنيد مر آدم را پس سجده نمودند مگر ابليس گفت آيا سجده کنم مر کسى را که آفريدى از گل
گفت خبر ده مرا اين
جلد 3 صفحه 373
کسيکه فضيلت دادى بر من براى چه، بخدا اگر تأخير اندازى مرگ مرا تا روز قيامت هر آينه بنياد بر اندازم از فرزندان او مگر اندکى
گفت دور شو پس کسيکه پيروى کند تو را از آنها همانا جهنّم جزاى شما است جزاى وافرى
و لغزش ده هر کسى را که بتوانى از آنها بآوازت و فرياد زن براى حمله بر آنها بسوارانت و پيادگانت و شرکت کن با آنها در مالها و ولدها و نويد ده آنها را و نويد نميدهد آنها را شيطان مگر بفريب
همانا بندگان من نيست مر تو را بر ايشان تسلّط و کافى است پروردگار تو که باشد نگهدار.
تفسير
قصّه حضرت آدم عليه السّلام و امر خداوند ملائکه را بسجود در برابر او و مأموريّت شيطان در ضمن آنها و اباء او و مطرود شدنش از بارگاه قدس در سوره بقره و اعراف گذشت و کلمه طينا منصوب بنزع خافض است يعنى آيا من سجده کنم در برابر کسيکه خلق نمودى او را از گل با آنکه خلق شده‌ام از آتش که شرف دارد بر گل و اين اوّل تکبّر و تمسّک باصل و نسبى بود که موجب حرمان ابدى از رحمت و نعمت گرديد و گفت بگو بدانم اين مخلوق آنچنانى را که برترى و فضيلت دادى بر من بچه سبب بوده با آنکه من برتر و بهترم از او و مورد سؤال براى اختصار و دلالت کلام حذف شده و چون سؤالش از روى انکار و استکبار و خارج از ميزان ادب بود جوابى نشنيد لذا قسم ياد نمود که اگر خدا باو مهلت دهد تا روز قيامت مستأصل و اسير خود کند بنى آدم را باغواء و فريب مکر عدّه کمى از آنها را که متمکّن نشود چون خالص کنند خود را براى عبادت و اطاعت خداوند و خداوند با کمال بى‌اعتنائى و توهين فرمود برو پى کارت منهم تو و اتباعت را در جهنّم بجزاى کامل خواهم رساند و براى تهديد بصورت امر قبائح اعمال او را ذکر فرمود مانند آنکه پادشاه به يکنفر از رعاياى متمرّد خود بگويد برو با اجانب بساز و هر خيانتى که ميتوانى نسبت برعيّت من بکن باين تقريب که لغزش ده و متزلزل کن هر کس را که ميتوانى از بندگان من بوسوسه و گفتار ناهنجارت با صوت دلفريب غدّارت تا شامل شود تمام نغمات دلکش موسيقى و آلات لهو را که ممنوع است و صيحه بزن و جمع‌آورى کن تمام عدّه و عساکر از سواره و پياده خود را براى استيصال بنى آدم و اين کنايه از اعمال
جلد 3 صفحه 374
تمام قدرت و استطاعت او است در گمراه کردن بندگان و شرکت کن با آنها در اموال بوادار نمودن آنها را بکسب و جمع مال حرام و صرف در راه نامشروع و در اولاد بوادار نمودن آنها را بزنا و وارد نمودن مخلوق از نطفه خود را در زمره آنها در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اين آيه را تلاوت فرمود پس فرمود که شيطان ميآيد و مى‌نشيند نزد زن در جائيکه مرد مى‌نشيند براى مقاربت با زن و کاريرا که مرد ميکند او هم ميکند عرض شد بچه شناخته شود کسيکه از نطفه شيطان است فرمود بدوستى و دشمنى ما کسيکه دوست ما است نطفه انسان است و کسيکه دشمن ما است نطفه شيطان است و نيز از آنحضرت روايت شده که کسيکه در وقت جماع اسم خدا را ببرد شيطان از او دور شود و کسيکه جماع کند و نام خدا را ذکر نکند شيطان هم آلت خود را با او داخل ميکند و هر دو کار ميکنند ولى نطفه يکى ميشود و روايات بسيارى دلالت دارد بر آنکه هر جماع حرامى با شرکت شيطان واقع ميشود و نطفه مرد با نطفه شيطان مخلوط ميگردد و از آن ولد بوجود ميآيد که مشترک بين انسان و شيطان است خداوند همه را از شرّ آن ملعون محفوظ فرمايد و در خاتمه اوامر تهديدى خود فرموده وعده بده بآنها وعده‌هاى دروغ از قبيل شفاعت بتها و توفيق توبه و شرافت نسب و انکار حشر و خلود در آتش و امثال اينها هر کس را بحسب مقام و مرتبه کمالش و اخيرا به بندگان اعلام فرموده که بدانند تمام مواعيد شيطان دروغ بصورت راست و باطل بلباس حقّ و خطاء به حليه صواب است و بندگان خالص و مخلص خدا بقرينه اضافه لفظ عباد بياء متکلّم و آنکه بندگان مخلص در آيه ديگر استثناء شده در پناه الهى از کليّه شرور شيطان محفوظند و او قادر بر اغواء ايشان نيست و از سلطنت او خارج و در تحت سلطنت الهيه ميباشند و کافى است خداوند براى حفاظت و نگهبانى و نگهدارى از ايشان و فرد اجلى وجود مبارک امير المؤمنين عليه السّلام است که بروايت عيّاشى آيه اخيره در شأن آنحضرت نازل شده و بايد از خداوند خواست که ما را از پيروان او در دنيا و آخرت قرار دهد.
جلد 3 صفحه 375