تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْکُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْ‌ءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَکَ يَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‌ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِي بُيُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ کُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَ لِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِکُمْ وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِکُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (154)
«1» بحار الانوار، جلد 13، صفحه 425، حديث 19 و اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 134 (با تفاوتى مختصر)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 278
بعد از وقوع نقمت بر ايشان، ذکر نعمت را فرمايد:
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْکُمْ: پس نازل فرمود خداى تعالى بر شما، مِنْ بَعْدِ الْغَمِ: بعد از اندوه و ملال، أَمَنَةً نُعاساً: امن و آسايش را، و آن خواب سبکى بود، يَغْشى طائِفَةً مِنْکُمْ: که مى‌پوشيد و فرا مى‌گرفت گروهى از شما که مؤمن حقيقى و اهل صدق و يقين بودند. مراد تذکر نعمت است که بعد از همّ و غمّ و جراحت و هزيمت، امنى تمام به شما نازل ساختيم تا به مرتبه‌اى که خواب به شما غلبه نمود. و مقرر است که خواب با راحت و امنيت حاصل آيد نه با خوف و خشيت. به روايت صحيحه ثابت شده که اين خواب، مخصوص بود به حضرت امير المؤمنين عليه السّلام و پيروان آن حضرت که ايمان کامل داشتند، و اما اهل نفاق در غم و اضطراب بودند، چنانچه فرمايد: وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ: و گروهى ديگر که منافقان بودند، بتحقيق در هم و غم افکنده بود نفوس آنان، ايشان را به جهت اضطراب و عدم صدق و يقين آن. يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِ:
گمان مى‌بردند به خدا غير حق را، ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ: گمانى که مختص است به ملت جاهليت، يعنى چنانچه گمان اهل شرک بود که امر حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به اتمام نخواهد رسيد و وعده و وعيدى که مى‌دهد غير واقع است، همچنين گمان اين منافقين هم مثل آنها باشد. يَقُولُونَ هَلْ لَنا:
مى‌گفتند در وقت فرار و مغلوبيت مسلمانان: آيا باشد ما را، مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْ‌ءٍ: از امر ظفر و نصرت، چيزى، يعنى اين انقلاب از ما زايل و از امر نصرت ما را نصيبى باشد. (يا استفهام انکارى) يعنى نيست ما را از نصرت بهره و طمعى که در باب غلبه و نصرت خود داشتيم، و اگر مى‌دانستيم نصرت خود را، به اختيار از مدينه بيرون مى‌آمديم نه به اجبار.
قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ: بگو اى پيغمبر به آنها بدرستى که همه کارها از غنيمت و هزيمت مر خداى راست ثابت، و به فرمان الهى است يفعل ما يشاء
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 279
و يحکم ما يريد. و تعجيل و تأجيل نصرت بر وفق مصلحت و حکمت او باشد.
يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ: (اين حال است از ضمير يقولون و آيه قل ان الامر جمله معترضه باشد) يعنى مى‌گوئيد قول مذکور را در حالى که پنهان دارند اين منافقان در نفوس خود از شکوک و شبهات و انکار و تکذيب، ما لا يُبْدُونَ لَکَ:
آنچه آشکار نتوانند کرد مر تو را به جهت خوف شمشير مسلمانان و يا ترس رفع حجاب و ظهور افعال قبيحه و نيات فاسده آنان. يَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا: مى‌گويند منافقان در قلوب خود، يا در خلوت با يکديگر: اگر بود ما را، مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‌ءٌ:
از کار خود چيزى، يعنى از فتح و نصرت بهره‌اى داشتيم، چنانچه پيغمبر ما را به آن وعده داده بود، ما قُتِلْنا هاهُنا: کشته نمى‌شدند اصحاب ما و مغلوب نمى‌گشتيم.
قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِي بُيُوتِکُمْ: بگو اى پيغمبر اگر مى‌بوديد در خانه‌هاى خود، و نمى‌خواستيد با ما خارج شويد در جهاد، لَبَرَزَ الَّذِينَ کُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ: هر آينه ظاهر شدى آنان که نوشته شده بر آنها در لوح محفوظ کشته شدن، إِلى مَضاجِعِهِمْ: به خوابگاه ايشان، يعنى اگر در منازل خود بوديد، هر آينه کسانى که آجال و قتل آنها مکتوب است در لوح محفوظ، در اين وقت بيرون آمدى از منازل به مصارع خود. يا اگر شما در خانه‌ها ساکن مى‌شديد، هر آينه بيرون آمدند مؤمنانى که فرض شده بود بر آنها قتال، پس مقاتله کردند تا غالب شدند، يعنى اگر شما تخلف کرديد، مؤمنان تخلف ننمودند. وَ لِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِکُمْ: و براى آنکه معامله آزمايش فرمايد خدا به اين قتل و جرح، آنچه را که در سينه‌هاى شما است از اخلاص و نفاق، وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِکُمْ: و تا پاک و خالص سازد آنچه در دلهاى شما است از نيات حقّه صادقه، يعنى آن را از وساوس باطله پاکيزه گرداند و متميز سازد آراى فاسده. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ: و خداى تعالى داناست به آنچه در سينه‌هاى شما باشد از سرائر و خفيات قبل از ظهور آن.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 280