تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَ ما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (59)
شأن نزول «1»: قول اول: ابن عباس نقل نموده که اهل مکه به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفتند: اگر تو پيغمبرى، کوه صفا را براى ما طلا گردان. آيه شريفه نازل شد که ما را از اعطاى اين آيت مانعى نيست، الا آنکه مانند اين آيات مقترحه (دلبخواهى) اولين از امم سابقه خواستند، و ما داديم، تکذيب کردند، و اگر اين درخواست شما را بدهيم، شما هم تکذيب کنيد، آنگاه حکمت مقتضى آن است که شما را بعد از آن مهلت ندهيم و تعجيل در عقوبت فرمائيم، چنانچه به امت سلف کرديم از نزول عذاب استيصال. و حق تعالى به واسطه شرافت حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عذاب استيصال را از امت آن سرور برداشته. ايضا: چون مى‌دانيم از ايشان کسانى تولد يابند که به آنحضرت ايمان آورند و دين او را نصرت کنند. ايضا: امت آن سرور شريف و باقى باشند تا قيامت، لذا مصلحت اقتضا نمود که درخواست قوم اجابت نشود، و لکن نازل فرموديم آيات باهرات و معجزات قاهرات ديگر را تا تمام حجت و قطع معذرت آنها را بنمايد و حق مسلم آيد.
قول دوم- معنى آيه آن که: ما آيات را نازل نکنيم، زيرا مى‌دانيم که ايمان نمى‌آورند، پس آن آيات عبث و بى‌فايده شود، چنانچه پيشينيان نزد نزول آيات ايمان نياوردند.
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 423.
جلد 7 - صفحه 402
وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ: و منع نکرد ما را اين که فرستيم آيات و معجزات و دلالات را. إِلَّا أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ: مگر اين که تکذيب کردند به آن آيات، اولين از امم سابقه.
توضيح: آيات معجزات بر دو قسمند: اول: معرفت پيغمبر و اثبات نبوت او ممکن نيست مگر به آن، و اين قسم البته واقع و محقق شود خواه به ظهور آن ايمان بياورند يا کافر شوند. دوم: آياتى که لطف باشد در ايمان، اين هم وقوع يابد. و بغير اين دو قسم را خداوند بجا نياورد، زيرا عبث و لغو، و کار لغو از حکيم محال است.
بعد از آن براى آگاهى و يادآورى فرمايد: وَ آتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً: و عطا فرموديم قوم ثمود، امت صالح پيغمبر، شتر سرخ‌موئى که خواستند ظاهر و روشن، يعنى معجزه واضحه و آيت ظاهره‌اى که بينا گرداند آنها را از ضلالت به هدايت، و بيرون آورديم آن را از کوه به اوصافى که خواسته بودند. فَظَلَمُوا بِها:
پس ظلم کردند، يعنى کفر آوردند به آن و انکار کردند که آيت الهى است. يا ظلم نمودند به نفوس خود به سبب پى کردن شتر.
وَ ما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً: و ما نفرستاديم آيات را مگر بر وجه ترسانيدن تا بترسند و ايمان بياورند يا نفرستاديم آياتى که بر انبيا ظاهر ساختيم مگر به جهت موعظه و زجر مردمان و ترساندن آنان از عذاب حضرت سبحان، و اگرچه ايمان نيارند. قتاده گويد: خداى تعالى مى‌ترساند بندگان را به آنچه خواهد از آيات، تا انديشه کنند و به درگاه او روند. نقل شده که در کوفه زلزله بود. عبد اللّه مسعود گفت: اى بندگان خدا، (انّ اللّه يستعتبکم فاعتبوه) يعنى خداى تعالى توبه را به شما عرضه دارد و شما را به رضاى خود مى‌خواند، او را به توبه و طاعت راضى کنيد.