تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قُلْنا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً کَبِيراً (60)
جلد 7 - صفحه 403
بعد از آن خطاب مى‌فرمايد به پيغمبر:
وَ إِذْ قُلْنا لَکَ: و ياد بياور اى پيغمبر زمانى را که گفتيم ما براى تو. إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنَّاسِ: 1- بدرستى که پروردگار تو احاطه دارد به علم ازلى خود به احوال مردمان و به آنچه بجا مى‌آورند از طاعت يا معصيت، و آنچه مستحقند از ثواب و عقاب به سبب اعمال، و قدرت دارد بر رساندن ثواب و عقاب به آنان.
پس ايشان در قبضه قدرت الهى، و در تحت سلطه سبحانى هستند، قادر نباشند بر خروج از فرمان کبريائى.
2- عالم است به تمام اشياء، پس مى‌داند قصد ايشان را به اذيت تو وقتى که آيات مقترحه را به ايشان عطا ننمايد. بنابراين آيه شريفه ترغيب رسول و وعده است به حفظ او از آزار قوم.
3- حق تعالى عالم است به مصالح بندگان، قادر است بر آنچه سؤال کنند از آيات، پس بجا نياور مگر آنچه را که صلاح باشد، و تو مشغول باش به فرمان تبليغ خود. خداوند سبحان اگر آيات مقترحه را نازل نمود، به سبب آنست که در اظهارش لطف باشد. و اگر نازل ننمايد، به جهت علم به آنکه در اظهارش مصلحت نيست.
وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناکَ: و قرار نداديم خواب آنچنانى که نشان داديم تو را. إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ: مگر امتحان براى مردمان و آزمايش براى آنان. وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ: و قرار نداديم درخت ملعونه که ذکر شده در قرآن مگر آزمايش براى مردمان. وَ نُخَوِّفُهُمْ: و ترسانيديم ايشان را به آنچه بيان کرديم از هلاک امم سابقه، يا به آنچه را که فرستاديم از آيات. فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً کَبِيراً: پس زياد ننمود ايشان را مگر سرکشى بزرگى در کفر و تمادى در ضلالت و غوايت به حدى که برنمى‌گردند از آن.
جلد 7 - صفحه 404
تنبيه: در تفسير اين آيه احاديثى وارد شده:
1- در نهج البيان- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مدينه شبى در خواب ديد ميمونها چهارده عدد بالا مى‌روند بر منبر آن حضرت يکى بعد از ديگرى. چون صبح شد، حضرت خواب خود را براى اصحاب فرمود. ايشان سؤال از آن حضرت، فرمود: بالا مى‌روند اين منبر مرا بعد از من جماعتى از قريش که نيستند اهل آن. «1» 2- تفسير برهان «2»- از حضرت باقر عليه السّلام در فرمايش (وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ) فرمود: پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواب ديد مردانى از بنى تميم و بنى عدى بر منابر برمى‌گردانند مردم را از راه حق به قهقرا. راوى عرض کند (وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ) فرمود: ايشان بنى اميه‌اند خدا مى‌فرمايد (وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً کَبِيراً).
3- روايت سلام جعفى از آن حضرت که فرمود: بدرستى که ما نام نبريم مردم را به اسامى آنها، و لکن رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواب ديد جماعتى را بر منبر خود، گمراه مى‌نمودند مردم را بعد از او، از راه حق به قهقرا.
و روايات بسيار به همين مضمون وارد شده «3» و در بعضى آنها فرمايد:
حضرت خواب ديد که بوزينه‌ها به منبر بالا روند. از طريق عامه نيز نقل شده چنانچه احمد بن الطيب سرخسى صاحب مصنفات: معلم «معتضد» وادار کرد او را به لعن معاويه بر منابر، و انشاء فرمان به شهرها به آن، و گفت: خلافى نيست ميان کسى اينکه آيه (الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ) نازل شده در بنى اميه.
ثعلبى «4» در تفسير خود از سعد بن مسيب در اين آيه گويد که: پيغمبر صلّى اللّه
«1» تفسير برهان جلد 2، صفحه 425.
«2» تفسير برهان جلد 2، صفحه 425.
«3» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 424، و تفسير برهان جلد 2، صفحه 425 و 426.
«4» تفسير برهان جلد 2، صفحه 426، و مجمع البيان جلد 3، صفحه 424، به نقل از سهل بن سعيد.
جلد 7 - صفحه 405
عليه و آله و سلّم خواب ديد بنى اميه مى‌جهند بر منبر او مانند جستن ميمون، پس خوش نيامد آن را، و حضرت بعد از آن خندان نشد تا رحلت فرمود؛ پس اين آيه نازل شد.
نکته: ارائه برگشتن مردم از اسلام به قهقرا براى آنست که مردم اظهار اسلام مى‌کردند و به قبله نماز مى‌خواندند، با وجود بر اين کم‌کم از اسلام خارج شدند مثل کسى که برگردد از راه راست به قهقرا که رويش به حق باشد، لکن به عقب رود تا به حدى که چون به آخر رسد خود را از راه حق خارج و به جهنم وارد بيند.