تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْکُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْ‌ءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَکَ يَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‌ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِي بُيُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ کُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَ لِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِکُمْ وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِکُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (154)
ترجمه
پس فرستاد بر شما پس از اندوه ايمنى‌ء مشتمل بر چرت که ميگرفت طايفه از شما را و طايفه که اندوهگين کرده بود آنها را نفوسشان گمان ميبردند بخدا گمان نادانى ميگفتند آيا از براى ما در کار اختيارى است بگو همانا کار هر چه باشد باختيار خدا است پنهان ميدارند در ضمائرشان آنچه را اظهار نمى‌کنند از براى تو ميگويند اگر بود از براى ما در کار اختيارى کشته نمى‌شديم در اينجا بگو اگر بوديد در خانه‌هاتان هر آينه مى‌آمدند آنانکه نوشته شده بود براى ايشان کشتن بسوى آرامگاه خودشان و تا بيازمايد خداوند آنچه را در سينه‌هاى شما است و تا خالص گرداند آنچه را در دلهاى شما است و خدا دانا است بکنه سينه‌ها.
تفسير
در جنگ احد بعد از آنکه مسلمين متفرق شدند و کسى جز امير المؤمنين (ع) و ابو دجانه با پيغمبر باقى نماند اصحاب دو دسته شدند يکدسته که مرکب از مهاجر و انصار بودند بعد از آنکه امير المومنين يکتنه با کفار مقاومت نمود و آنها را شکست داد کم‌کم دور پيغمبر جمع شدند و مختصر آرامش و امنيتى براى آنها حاصل شد ولى از شدت وحشت قبلى و خسته‌گى حالتى شبيه باوائل خواب براى آنها دست داد که شمشير يا تازيانه از دست آنها يکى دو مرتبه مى‌افتاد و ملتفت نمى‌شدند و يکدسته که منافقين بودند از قبيل عبد اللّه ابن ابى و اتباعش و بعضى از مهاجرين مانند آندو نفر که در ذيل آيه و ما محمد الا رسول بيان شد چنان هم و غم بر آنها مسلط شده بود که جز فکر فرار و خلاصى از هلاک چيزى بخاطرشان خطور نمى‌کرد که پيغمبر (ص) را ميديدند و صداى استنصار او را مى‌شنيدند و اعتنا نمى‌کردند و از آن قبيل کفريات که در آن آيه شنيدى بزبان جارى مى‌نمودند و اينها گمان ميکردند که ديگر اسلام مضمحل شد و کار مسلمين بجائى نمى‌رسد و اگر توجه به پيغمبر (ص) بنمايند العياذ باللّه آنها را تسخير مينمايند چنانچه کفار در زمان جاهليت وقتى مى‌ديدند نفس پيغمبر بالواح قلوب صافيه که ميرسد فورا جذب مى‌فرمايد ميگفتند اين شخص علم تسخير دارد و اينجا با يکديگر ميگفتند آيا پيغمبر از براى ما اختيار و رأى صوابى باقى گذارده که بتوانيم بآن خود را حفظ نمائيم يا جاى اين احتمال باقى مانده که ديگر ما مظفر و منصور شويم با آنکه هميشه پيغمبر بما وعده نصرت و ظفر ميداد و اين
جلد 1 صفحه 517
قبيل مذاکرات را بر سبيل انکار و طعن بساحت مقدس نبوى مينمودند خداوند اين مقالات فاسده را به پيغمبر الهام فرمود و فرمود بگو بآنها غلبه و فتح و اختيار و حکم و شهادت و مغلوبيت تمام امور بدست قدرت و منوط بقضا و قدر الهى است يفعل ما يشاء و يحکم ما يريد اينها باطنا کافرند ولى اظهار نمى‌کنند کفر خودشان را بتو و براى حب جاه و مال و اخذ غنيمت و طمع‌هاى ديگر دور تو جمع شدند بلکه طالب نصرت اسلام هم نيستند لذا پيش قدم در فرار ميشوند و از جمله گمانهاى جاهلانه اينها آنستکه وقتى با رفقاى خودشان يکجا جمع مى‌شوند ميگويند اگر اختيار با ما بود و پيغمبر بحرف ما گوش ميداد و از مدينه بيرون نمى‌رفت ما کشته نمى‌شديم چنانچه سابقا اشاره شد که رأى عبد اللّه ابى و جمعى در بدو امر اين بود جواب آنها را بگو خاطر شما جمع باشد اگر در خانه‌هاى خودتان هم نشسته بوديد و بيرون نمى‌آمديد چون مقدر شده بود که در احد کشته شويد بهر وسيله بود خداوند شما را بيرون ميآورد تا همانجا که کشته و دفن شديد کشته و دفن شويد چون سرگذشت هر کس در لوح محفوظ الهى ثبت است و اراده و تصميم بنده موجب تغيير آن نميشود علاوه بر آن که اين شکست امتحان خدا بود از شما تا بر تمام خلق معلوم شود که منافق و مخلص در ميان شما کيانند و در باطن شما چه افکار فاسده است که بروز نمى‌داديد و کيانند که تا آخرين نفس با پيغمبر معيت دارند و جان خود را وقايه جان او ميکنند و اين ميدان جنگ مانند کوره حدادى بود که قلوب شما را خداوند در آن ريخت و گداخت زر خالص و مس را از يکديگر جدا کرد ولى اين امتحان و تخليص براى آن نبود که او شما را بشناسد بلکه براى آن بود که شما يکديگر را بشناسيد زيرا که او خالق شما است هر صانعى مصنوع خود را بهتر از هر کس ميشناسد و او عالم السر و الخفيات است از کمون ذات شما و ذات دلهاى شما با خبر است و هر کس را بفراخور قلبش جزا ميدهد و تغشى بتاء و کله برفع نيز قرائت شده است.