تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (61)
بعد از آن، قصه حضرت آدم و شيطان را بيان فرمايد:
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ: و ياد بياور زمانى را که امر فرموديم ما ملائکه را.
اسْجُدُوا لِآدَمَ: سجده کنيد آدم را. ظاهر امر به سجده نسبت به تمام ملائکه باشد حتى جبرئيل و ميکائيل. و نزد بعضى مختص به طائفه‌اى از ملائکه بوده و سجده آنها آدم را بر وجه تکريم و تعظيم آدم عليه السّلام بوده، چنانچه از ائمه هدى عليهم السّلام مروى است که ابليس هم از جنس ملائکه نبوده، بلکه از جن، و چون داخل در زمره ملائکه بود، امر سجده متوجه او شد. و ملائکه گمان مى‌کردند از جنس ايشان است، و به همين سجده، دانستند که خارج از ايشان است.
صدوق رحمه الله در کتاب النبوة روايت نموده از جميل بن درّاج که سؤال نمودم از حضرت صادق عليه السّلام از ابليس که آيا از ملائکه بوده يا کارگزار امرى از امور آسمان؟ فرمود: نه از ملائکه و نه امرى از امور آسمان را داشته،
جلد 7 - صفحه 406
بلکه از جن و با ملائکه بود، و ملائکه او را از خود مى‌ديدند، لکن خدا مى‌دانست که از ايشان نيست، و چون امر به سجود آدم شد، امر واقع ظاهر گشت. «1» خلاصه بعد از امر الهى، فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ: پس سجده کردند ملائکه مگر شيطان. قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً: گفت آيا سجده کنم مر کسى را که خلق فرمودى از خاک. (استفهام انکارى است) يعنى چگونه سجده کنم و حال آنکه من افضل از او، و اصل من اشرف از اصل او است. و اين دلالت دارد بر آنکه شيطان فهميد فضيلت آدم را بر ملائکه، و اگر اين نباشد هرآينه امتناع او از سجود وجهى ندارد.