اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبلِيس‌َ قال‌َ أَ أَسجُدُ لِمَن خَلَقت‌َ طِيناً (61)
و زماني که گفتيم از براي ملائکه که سجده کنيد از براي آدم پس سجده کردند مگر ابليس گفت آيا من سجده کنم بکسي که او را خلق کرده از گل، قضاياي سجده ملائکه و مخالفت شيطان را در سوره بقره مفصلا بيان کرده‌ايم و در اينجا بطور اشاره چند مطلب را بيان ميکنيم.
«1» اينکه چون آدم افضل از ملائکه و جن بود چون مرکب از عالم عقل و جسم بود هم قواي عقليه داشت هم قواي جسميه شهويه و غضبيه که در خبر دارد
جلد 12 - صفحه 277
که
ان غلب عقله علي شهوته فهو اشرف من الملائکة و ان غلب شهوته علي عقله فهو اخس‌ّ من البهائم.
(آدمي زاده طرفه معجونيست || کز فرشته سرشته و از حيوان
گر کند ميل اينکه شود به از اينکه || ور کند ميل آن شود پس از آن
«2» شيطان نه فقط ترک سجده کرد بلکه منکر عدل الهي و حکمت باري تعالي شد که بيجا و بر خلاف عدل حکم کردي و از اينکه جهت کافر شد.
«3» تکبر کرد که خود را بهتر و بالاتر از آدم دانسته لذا بمجرد امر الهي که وَ إِذ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ جميع ملائکه بواسطه مقام عصمت و معرفت اطاعت کردند فسجدوا و اما شيطان نظر به اينکه مجرد خاکي بودن آدم را ديده بود و آتش را افضل از خاک ميدانست و خبر از مقام نورانيت آدم نداشت ابا کرد الا ابليس و دليل اقامه کرد که ترجيح مرجوح بر راجح قبيح است و خاک مرجوح و آتش راجح است گفت قال‌َ أَ أَسجُدُ لِمَن خَلَقت‌َ طِيناً لذا رانده درگاه الهي شد و مشمول لعن و تعجب اينست که توبه نکرد و خود را بيشتر در معرض عذاب انداخت.