اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ أَنزَل‌َ عَلَيکُم مِن بَعدِ الغَم‌ِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغشي طائِفَةً مِنکُم وَ طائِفَةٌ قَد أَهَمَّتهُم أَنفُسُهُم يَظُنُّون‌َ بِاللّه‌ِ غَيرَ الحَق‌ِّ ظَن‌َّ الجاهِلِيَّةِ يَقُولُون‌َ هَل لَنا مِن‌َ الأَمرِ مِن شَي‌ءٍ قُل إِن‌َّ الأَمرَ کُلَّه‌ُ لِلّه‌ِ يُخفُون‌َ فِي أَنفُسِهِم ما لا يُبدُون‌َ لَک‌َ يَقُولُون‌َ لَو کان‌َ لَنا مِن‌َ الأَمرِ شَي‌ءٌ ما قُتِلنا هاهُنا قُل لَو کُنتُم فِي بُيُوتِکُم لَبَرَزَ الَّذِين‌َ کُتِب‌َ عَلَيهِم‌ُ القَتل‌ُ إِلي مَضاجِعِهِم وَ لِيَبتَلِي‌َ اللّه‌ُ ما فِي صُدُورِکُم وَ لِيُمَحِّص‌َ ما فِي قُلُوبِکُم وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ بِذات‌ِ الصُّدُورِ (154)
پس از آن خداوند وارد نمود بر شما يک حالت امنيتي و نعاسي که خفقه باشد
جلد 4 - صفحه 398
(پينه‌کي) و قريب بحال نوم و يک طائفه از شما که مؤمنين حقيقي باشند در اثر اينکه امنيّت و نعاس بخواب رفتند و طائفه ديگر که مسلمانان ظاهري بودند و اسلام آنها حقيقت نداشت مهموم و مغموم گردند نفوس خود را و گمان بد بردند بخدا که وعده فتح و فيروزي داده بود مثل گمان جاهلية که اعتماد بخدا نداشتند ميگويند آيا براي ما از فتح نصيبي هست بگو کارها تمام بدست خدا است اينها مخفي مينمايند در نفوس خود اموري که براي تو که پيغمبر هستي ظاهر نميکنند ميگويند اگر فتح و ظفر نصيب ما بود اينکه اندازه تلفات نميداديم در غزوه احد بگو بآنها که اگر در خانه‌هاي خود مي‌مانديد هر آينه مؤمني که مقدر شده بود که بمقام شهادت نائل شوند آنها مبارزه ميکردند و بفيض شهادت ميرسيدند و بآرامگاه خود نائل ميشدند (بود و نبود شما فائده نداشت) فائده و نتيجه آمدن شما براي امتحان شما بود که منافق با مؤمن حقيقي امتياز پيدا کند شما که فرار کرديد و گمان بد برديد باطن شما ظاهر شود و آنها که از روي حقيقت قيام کردند از شما جدا شوند با اينکه خداوند عالم است بباطن هر کسي.
ثُم‌َّ أَنزَل‌َ عَلَيکُم مراد از انزال قذف در قلوب است مِن بَعدِ الغَم‌ِّ مراد جنس غم است که در آيه قبل فرموده غمّا بغم‌ّ و کلمه ثم‌ّ براي تراخي است و مراد پس از خاتمه جنگ و ورود مدينه است.
امنة ذهاب مشرکين بطرف مکه نعاسا حالت قريب بنوم و بدل امنة است، اشاره به اينکه امن موجب نعاس شد زيرا آدم خائف حالت نوم باو دست نميدهد يَغشي طائِفَةً مِنکُم يعني ينام. و مراد از اينکه طائفه کساني هستند که اضطراب خيال ندارند و بوعده‌هاي الهي ايمان دارند و با کمال امنيت بخواب راحت رفتند و طائفة و طائفه ديگر که اطمينان بوعده الهي نداشتند و اضطراب خيال داشتند
جلد 4 - صفحه 399
قَد أَهَمَّتهُم أَنفُسُهُم نفوس آنها آنها را مهموم نمود.
يَظُنُّون‌َ بِاللّه‌ِ غَيرَ الحَق‌ِّ که عبارت از ظن‌ّ سوء و گمان بد است نسبت بخدا، و در حديث دارد که خدا فرمود
(انا عند ظن‌ّ عبدي المؤمن ان خيرا فخير و ان شرّا فشرّ)
جامع السعادات، و اينکه يکي از اخلاق رذيله و صفات خبيثه است است و منشأ آن ضعف ايمان يا عدم ايمان است.
ظَن‌َّ الجاهِلِيَّةِ دوره جاهليت بدترين دوره‌ها بود، و مراد يا اينست که همان گمانهايي که در دوره جاهليت داشتند نسبت بخدا حال هم که اسلام آورده‌اند دارند يا شبيه دوره جاهليت که سوء ظن‌ّ داشتند.
يَقُولُون‌َ هَل لَنا مِن‌َ الأَمرِ مِن شَي‌ءٍ استفهام انکاري است يعني ميگفتند که ديگر براي ما روز خوشي نيست و غلبه و فتح نداريم.
قُل إِن‌َّ الأَمرَ کُلَّه‌ُ لِلّه‌ِ هيچ امري در دنيا واقع نميشود الّا تحت اراده و مشيت پروردگار ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، خداوند قدرت دارد چنان فتحي بشما دهد در فتح مکه إِنّا فَتَحنا لَک‌َ فَتحاً مُبِيناً فتح آيه 1.
يُخفُون‌َ فِي أَنفُسِهِم ما لا يُبدُون‌َ لَک‌َ اخفاء مقابل ابداء و اظهار است وَ فِي أَنفُسِهِم در باطن قلب خود و چيزي که اخفاء ميکنند اموري است که جرئت اظهار آن را ندارند از نفاق و شک و عدم اعتماد بوعده‌هاي الهي و نحو اينها.
يَقُولُون‌َ لَو کان‌َ لَنا مِن‌َ الأَمرِ شَي‌ءٌ تنکير لفظ شيئي دلالت ميکند که گفته آنها و عقيده آنها اينکه بود که هيچگونه نفعي دنيوي و اخروي براي مسلمين قائل نيستند و دليل آنها بر مدعاي خود اينست که:
ما قُتِلنا هاهُنا يعني در غزوه احد کشته نميشديم، و اينکه قول کمال دلالت را دارد که اينها منافقين بودند نه عقيده بشهادت و جهاد داشتند و نه بوعده‌هاي الهي
جلد 4 - صفحه 400
جواب آنها اينست که:
قُل لَو کُنتُم فِي بُيُوتِکُم آمدن شما در جهاد و نيامدن شما و در خانه نشستن شما در تقديرات الهي تغيير نميدهد.
لَبَرَزَ الَّذِين‌َ کُتِب‌َ عَلَيهِم‌ُ القَتل‌ُ إِلي مَضاجِعِهِم کساني که مقدر شده بدرجه رفيعه شهادت نائل شوند از مؤمنين آنها براي جهاد و شهادت در مقام مبارزه ميآمدند و بمضاجع خود (آرامگاه خود) نائل ميشدند چه شما باشيد در جنگ يا نباشيد وَ لِيَبتَلِي‌َ اللّه‌ُ ما فِي صُدُورِکُم فقط فائده آمدن شما امتحان شما بود که ثبات قدم نداشتيد و فرار را بر قرار اختيار کرديد.
وَ لِيُمَحِّص‌َ ما فِي قُلُوبِکُم بر خود شما معلوم گردد که در قلب شما ايمان نيست و مؤمن از غير مؤمن امتياز پيدا کند.
وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ بِذات‌ِ الصُّدُورِ خداوند عالم بباطن شما است و از قلب شما مطّلع است ولي بر خود شما معلوم نبود در اينکه امتحان بزرگ معلوم شد.