تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى کَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (70)
چون مقدم شد قول ابليس نسبت به آدم که (هذَا الَّذِي کَرَّمْتَ عَلَيَّ) «1»، حضرت حق بيان فرمايد تکرمت بنى آدم را به انواع اکرام و اقسام انعام:
وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِي آدَمَ: و هر آينه بتحقيق اکرام نمودم فرزندان آدم را.
«1» بنى اسرائيل، آيه 63.
جلد 7 - صفحه 416
تنبيه: در وجه تکريم مفسرين را اقوالى است «1»:
1- تکريم به نعم دنيويه مثل خلقت حسنه و تسخير اشياء و فرستادن انبياء بر ايشان.
2- مراد تکريم به قوه و عقل و نطق و تميز.
3- تکريم به حسب فضيلت که وجود اقدس محمدى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از ايشان قرار داد.
4- مراد تکريم مردان است به محاسن، و تکريم زنان به گيسو.
5- مراد از تکريم آنکه هيچ جنبنده‌اى نيست مگر آن که غذا خورد به دهان الّا انسان که مى‌خورد به سبب انگشتان.
خلاصه تمام اقوال در آيه آنکه: کرامت انسان دو قسم است: جسدى و روحى.
اما تکريم جسدى: تصوير در رحم، حسن صورت، مزاج اعتدال، راستى قامت، گرفتن به دست، خوردن با انگشتان، تميز به عقل، افهام به نطق، اشاره، خط، تمکن به صناعات و غيره.
و اما تکريم روحى: تولد بر فطرت، اعطاى عقل، فهم، ادراک، علم، ارسال رسل، انزال کتب، وعده، وعيد. لکن منافات ندارد تکريم عموم بنى آدم را به تکرمات مشترکه مذکوره و تکريم مؤمنان به جهات خاصه به سبب شرافت قبول ايمان.
وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ: و سوار کرديم ايشان را در خشکى به چهارپايان و در دريا به کشتيها. وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ: و روزى فرموديم ايشان را از غذاها و آبهاى لذيذ پاکيزه. نزد بعضى مراد روزى حلال است و به روايت حضرت باقر عليه السّلام «2» مراد به رزق طيّب، علم مى‌باشد.
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 429.
«2» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 428.
جلد 7 - صفحه 417
وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى کَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا: و برترى داديم ايشان را بر بسيارى از آنانکه آفريده‌ايم برترى عظيمى در علو و ادراکات و کمالات.
بيان: فرق تکريم و تفضيل: 1- تکريم شامل نعم دنيا، و تفضيل شامل نعم آخرت باشد. 2- تکريم نعمتى است که صحت يابد به آن تکليف مانند عقل و نطق و تميز؛ و تفضيل به سبب تکليفى است که موجب شود رسيدن به درجات را. 3- تکريم اخبار است از انعام، و لکن تفضيل اخبار است از آنچه سبب برترى باشد از غير؛ و لذا رتبه اعلى و ادنى در آن محقق شود.
تنبيه: بعضى استدلال کرده‌اند بر افضليت ملائکه بر انبياء به اينکه: بايد جمعى باشند که بشر افضل از آنها نباشد تا فرمايش (عَلى کَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا) صادق آيد، و آن طايفه ملائکه هستند.
اما جواب: آن که اولا: مراد به لفظ «کثير» در آيه عموم و جميع باشد، چنانچه گويند (کثيرا ما يعمل فلان کذا و کثيرا ما يقول کذا) چون عادت او هميشه آن گفتار و کردار باشد. ايضا- آيه شريفه (هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ.
الى قوله- وَ أَکْثَرُهُمْ کاذِبُونَ) «1» مراد تمام شياطين هستند.
ثانيا: آن که حق تعالى در آيه اکرام و تفضيل تمام بنى آدم فرمود، و ما نگفتيم همه بنى آدم از ملائکه افضلند، بلکه عده خاصى ثالثا: بر فرض تسليم در اين تفضيل بر ملائکه، مراد آدميانى مى‌باشند که پيغمبر نيستند و افضليت انبياء بر ملائکه به ادله ديگر است.
رابعا: مراد تفضيل به ثواب نيست، بلکه مراد افضليت به نعم باشد.
خامسا: بر فرض تسليم، مراد تفضيل زيادتى ثواب و لفظ «من» در قوله (مِمَّنْ خَلَقْنا) افاده تبعيض نمايد، پس ممتنع نيست جنس ملائکه افضل از جنس بنى آدم باشد، زيرا فضل در ملائکه عام است نسبت به همه، يا اکثر، و لکن فضل در بنى آدم مختص به قليلى باشد.
«1» شعراء آيه 221 الى 224.
جلد 7 - صفحه 418