تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى کَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (70) يَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ کِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِکَ يَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (71) وَ مَنْ کانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَ أَضَلُّ سَبِيلاً (72)
ترجمه
و بتحقيق گرامى داشتيم فرزندان آدم را و گردانديم آنها را سواره در صحرا و دريا و روزى داديمشان از پاکيزه‌ها و فضيلت داديم ايشانرا بر بسيارى از آنانکه خلق نموديم فضيلت دادنى
روز که ميخوانيم هر گروه از مردمى را با پيشواشان پس کسانيکه داده شود کتابشان بدست راستشان آنگروه ميخوانند کتابشانرا و ستم کرده نميشوند ذره‌اى
و کسيکه باشد در اين دنيا کور پس او در آخرت کور است و گمراه‌تر از کور.
تفسير
- خداوند گرامى داشت نوع بشر را که اولاد آدم ابو البشرند و مصوّر فرمود آنها را بصورت زيبا و قامت رعنا و زبان گويا و گوش شنوا و عقل و علم و حکمت و سلطنت بر حيوانات و نباتات و جمادات و ساير کرامات که از حدّ شمار بيرون است و مهيّا فرمود براى ايشان وسائل گردش و تفريح و تجارت و سياحت را در سفر دريا و صحرا از کشتى و مراکب طبيعى و مصنوعى و روزى داد بآنها از انواع اطعمه و اشربه حلال طيّب لذيذ نافع و برترى داد ايشانرا بر ساير مخلوقات که بسيارند نه کم برترى مخصوصى که آن استعداد و قابليّت ترقى است بمقاميکه دست
جلد 3 صفحه 377
احدى از مخلوقات بآن نرسد چنانچه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد بمقام قاب قوسين او ادنى و جبرئيل و همراهان از رفتار بازماندند که اجمالى از آن در آيه اوّل اين سوره گذشت و بنابراين کلمه من در ممّن خلقنا بيانيّه است نه تبعيضيّه و اتّصاف خلق بکثير براى اثبات کثرت مفضول است که موجب مزيد امتنان بشر گردد نه براى اخراج بعضى از خلق از مفضوليّت تا لازم آيد عدم فضيلت بنى آدم بر آن بعض چنانچه بعضى گفته‌اند که آنها ملائکه‌اند که بشر بر آنها فضيلت ندارد با آنکه انبياء و اولياء از بشرند و افضليّت ايشان بر ملائکه مسلّم است بلى بعضى از افراد بشر از قبيل کفّار و فجّار از حيوانات هم پست‌ترند ولى فضيلت هر نوعى باستعداد کمال و وجود صاحبان کمال در آنها است و وجود کسانى در نوع که استعداد کمال خود را بسوء اختيار خودشان باطل نموده‌اند موجب سلب فضيلت از نوع نميشود و اينمعنى بر ارباب خرد واضح است و محتاج به بيان نيست و اين استعداد و قابليّت در بشر بد و بال علم و عمل تربيت و تکميل ميشود تا بمقام فعليّت برسد و از آن مقام بنفس قدسى و روح رحمانى ايمانى تعبير ميشود که موجب تفضيل بر ملائکه مقرّبين است چنانچه در امالى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد فضيلت دادن خداوند است بنى آدم را بر ساير خلق و تسلّط آنها است برتر و خشک و روزى دادن ايشان است از تمام ميوه‌هاى پاکيزه و قمّى ره از آنحضرت نقل نموده که خداوند گرامى نداشته روح کافر را ولى گرامى داشته ارواح اهل ايمان را جز اين نيست که کرامت نفس و خون بروح است و روزى پاکيزه علم است و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده در صورت آدميزاد که آن گرامى‌ترين صورت است نزد خدا و مفاد همه همان است که بيان شد و اين فضيلت و امتياز براى بشر روزى واضح و آشکار ميشود که هر فرقه‌اى از مردم با پيشواى خودشان اعمّ از اهل حقّ و باطل داعى حقّ را اجابت نمايند و در پيشگاه الهى حاضر شوند مثلا پيروان على عليه السّلام با على و پيروان عمر با عمر و پيروان موسى عليه السّلام با موسى و پيروان فرعون با فرعون و اتباع امام حسين عليه السّلام با آنحضرت و اتباع يزيد با آنملعون خلاصه آنکه رؤساء دينى هر زمان با اتباعشان در محشر مجتمع شوند و در مقاميکه خداوند براى آنها مقدّر فرموده از بهشت و دوزخ مستقرّ گردند آنوقت معلوم ميشود که خداوند چه کرامت و فضيلتى به بشر
جلد 3 صفحه 378
عنايت فرموده که هيچ چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده و بقلب احدى خطور نکرده است پس کسانيکه صحيفه اعمال آنها را بدست راستشان بدهند ميخوانند آنرا با کمال مسرّت و ابتهاج و بقدر مفتولى هم که در ميان هسته خرما است بآنها ظلم نميشود که از اجرشان کاسته گردد و کسانيکه در دنيا کور بودند از ديدن و يافتن راه حقّ در آخرت هم کورند از ديدن و يافتن راه بهشت و نميتوانند بخوانند کتابشانرا و بيابند راه نجاتى براى خود از شدّت غم و اندوه در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اهل هر عصرى خوانده شوند با امامى که در ميان آنها بوده که او قائم بامر آنها است و از امام باقر عليه السّلام نقل شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ميآيد با قومش و على و حسن و حسين عليهم السلام هر يک با اقوامشان ميآيند و هر امامى در ميان قومى وفات نموده با قومش ميآيد و در مجالس از امام حسين عليه السّلام نقل نموده که امامى که دعوت بهدايت نموده و اجابتش را کردند ميآيد و امامى که دعوت بضلالت کرده و اجابتش را نمودند ميآيد و آنها ببهشت ميروند و اينها بجهنّم و در اين باب روايات ديگرى هم وارد شده که دلالت بر اينمعنى دارد و بر آنکه کسيکه در دنيا از مشاهده آيات الهى بصيرت بحقّ پيدا نکرده در آخرت بى‌بصيرت و گمراه‌تر است و از ابن عباس نقل شده که مراد آنستکه کسيکه در مشاهده اين نعمتهاى گوناگون که در آيات سابقه ذکر شده بصيرت بمنعم پيدا نکند در امر آخرت بى‌بصيرت و گمراه‌تر است و بعضى گمراه‌تر بودن او را که مخصوص بآخرت است براى سدّ ابواب نجات و توبه در قيامت دانسته‌اند و بنظر حقير اختصاصى بآخرت ندارد بلکه مراد گمراه‌تر بودن کور باطنى است از کور ظاهرى چون او است که در دنيا و آخرت کور است و بنابراين تقدير کلام آنستکه کسيکه در دنيا بى‌بصيرت شد در آخرت هم بى‌بصيرت است و او گمراه‌تر است از کور و هر گمراهى در دنيا و آخرت و اللّه اعلم ..