تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ کادُوا لَيَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْکَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَ إِذاً لاتَّخَذُوکَ خَلِيلاً (73) وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (74) إِذاً لَأَذَقْناکَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ عَلَيْنا نَصِيراً (75)
ترجمه
و بدرستيکه نزديک شدند که بفتنه اندازند تو را بانصراف از آنچه وحى نموديم بتو تا افترا بندى بر ما جز آنرا و آنگاه بگيرند تو را دوست
و اگر
جلد 3 صفحه 379
نبود آنکه ثبات داديم بتو هر آينه نزديک بود که ميل کنى بسوى آنها مقدار کمى
آنگاه هر آينه ميچشانديم تو را دو چندان عذاب زندگى دنيا و دو چندان عذاب بعد از مرگ را پس نمى‌يافتى براى خود بر دفع عذاب ما ياورى.
تفسير
قريش يا ديگران از کفار نزديک بود به نيرنگ و مکر در فتنه اندازند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را و منصرف نمايند آنحضرت را از آنچه باو وحى شده بود در باب ولايت امير المؤمنين عليه السّلام و ساير معارف و احکام تا بيان نفرمايد آنها را يا تقرير کند امرى را که خداوند دستور نفرموده مانند کسيکه بخداوند افترا مى‌بندد تا او را دوست بگيرند براى خودشان در نتيجه موافقت و همراهى آنحضرت با آنها و اگر نبود ملکه عصمت و حفظ الهى و قوّه قدسى، نزديک بود بمقتضاى طبع بشرى و حياء فطرى اندکى آنحضرت مايل بموافقت با خواهش آنها شود و کمى اعتماد ور کون و سکون بآراء آنها پيدا کند اگر چه با وجود قوّه عصمت و ثبات قدمى که خداوند در راه حقّ و حقيقت باو عطا فرموده بود محال و ممتنع بود کوچکترين قدمى بر خلاف رضاى خداوند بر دارد يا ترک اولائى از او صادر شود و بر فرض محال اگر خلافى از آنحضرت العياذ باللّه صادر ميشد سزاوار بود خداوند او را عذاب فرمايد دو برابر عذاب دنيوى و دو برابر عذاب اخروى آن عمل از سايرين چون هر قدر مقام بنده رفيع‌تر و قربش بحضرت احديّت بيشتر باشد قبح عمل قبيحش زيادتر و استحقاقش براى عقوبت بيشتر است لذا گفته‌اند حسنات الابرار سيّئات المقرّبين و فائده اين خطاب عتاب آميز که مانند ساير خطابات قرآنيه از قبيل در بتو ميگويم ديوار تو گوش کن است آنستکه سايرين بدانند اندکى موافقت و تمايل با آراء و اهويه کفّار بقدرى مبغوض الهى است که حبيب خود را براى فرض آن اين قسم مورد عتاب قرار ميدهد خدا بداد ما و اهل اين زمان برسد که از هيچگونه تبعيّت و تقليد از رفتار و کردار نامعقول آنها مضايقه نميکنيم و يکباره عنان عقل و شرع را از دست داده و مجذوب آراء باطله و عقائد فاسده آنها شده‌ايم و با تمام قواء بجانب دوزخ مى‌تازيم و معلوم است کسيکه مورد غضب الهى شود احدى نميتواند با او کمک کند و عذاب را از او دفع نمايد و در مجمع نقل نموده که چون اين آيه نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرضه داشت بار الها مرا هيچگاه يک چشم بر هم زدن بخود
جلد 3 صفحه 380
وامگذار و در آيه اخيره اصل کلام عذابا ضعفا فى الحيوة الدّنيا و عذابا ضعفا فى الممات بوده اقامه شده صفت مقام موصوف و اضافه شده بچيزى که موصوفش اضافه بآن ميشود و ميگويند عذاب حياة و ممات. عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در روز فتح مکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مسجد را از بتها منزه فرمود و يکى از آنها در مروه بود و قريش خواهش نمودند که او را باقى بگذارد و آنحضرت براى شرم حضورى که داشت خواست بپذيرد و نپذيرفت و امر بشکستن او فرمود و اين آيات نازل شد و وجوه ديگرى هم در شأن نزول ذکر نموده‌اند که با وجود روايت، حقير از نقل آنها صرف نظر نمودم و اللّه اعلم ..