اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ تَوَلَّوا مِنکُم يَوم‌َ التَقَي الجَمعان‌ِ إِنَّمَا استَزَلَّهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ بِبَعض‌ِ ما کَسَبُوا وَ لَقَد عَفَا اللّه‌ُ عَنهُم إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ حَلِيم‌ٌ (155)
بدرستي که کساني که از جنگ هزيمت پيدا کردند و فرار نمودند در روزي که جمعيت مسلمين با جمعيت کفار برابر شدند يوم احد جز اينکه نيست که شيطان آنها را بلغزش انداخت بسبب پاره‌اي از معاصي که مرتکب شده بودند و هر آينه خداوند آنها را عفو فرمود بدرستي که خداوند آمرزنده و صاحب حلم است إِن‌َّ الَّذِين‌َ تَوَلَّوا مِنکُم کساني که همراه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در احد بودند
جلد 4 - صفحه 401
چهار دسته بودند: يک قسمت آنهايي که بدرجه رفيعه شهادت نائل شدند. و يک قسمت کساني که ثبات قدم داشتند در حفظ رسول و دفع کفار اينکه دو دسته مسلما از مورد آيه خارج هستند زيرا که تولي ننمودند.
و اما کساني که فرار کردند اينها هم دو دسته بودند، يک قسمت منافقين آنها هم از مورد آيه خارج هستند زيرا مورد عفو و مغفرت خاص‌ّ اهل ايمان است و آنها در درک اسفل آتش هستند بنص‌ّ قرآن إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ وَ لَن تَجِدَ لَهُم نَصِيراً نساء آيه 145، باقي ماند قسمت چهارم فساق مؤمنين که بواسطه فسق هزيمت جستند و تولي نمودند و بواسطه ايمان و توبه و پشيماني مورد عفو شدند، بخصوص قرينه لفظيه که خطاب بمسلمين است و منافقين از اينکه خطاب بيرونند يَوم‌َ التَقَي الجَمعان‌ِ دو جمع، جمع مسلمين در تحت لواي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و جمع مشرکين در تحت امارت ابي سفيان، التقي بمعني روبرو شدند، و مراد از يوم يوم احد است.
إِنَّمَا استَزَلَّهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ اگر مراد شيطان جني باشد که کار او اغواء و وسوسه است چنانچه در آيات بسيار وارد شده صراحة و تلويحا قال‌َ فَبِعِزَّتِک‌َ لَأُغوِيَنَّهُم أَجمَعِين‌َ إِلّا عِبادَک‌َ مِنهُم‌ُ المُخلَصِين‌َ سوره ص آيه 82 وَ لَقَد صَدَّق‌َ عَلَيهِم إِبلِيس‌ُ ظَنَّه‌ُ فَاتَّبَعُوه‌ُ إِلّا فَرِيقاً مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ سبأ آيه 20 و غير اينها از آيات.
و اگر مراد شيطان انسي باشد منافقين هستند که هم خود فرار کردند و هم مسلمانان را فراري دادند و القاء خوف و رعب در قلوب آنها نمودند.
بِبَعض‌ِ ما کَسَبُوا معاصي موجب بعد از حق و تسلط شيطان و ضعف ايمان و مفاسد ديگر شود، و ممکن است مراد معاصي باشد که قبلا مرتکب شده باشند يکي از مضار معصيت اينست که هر معصيتي مورث معصيت ديگر ميشود چنانچه هر عبادتي توفيق عبادت ديگر ميآورد، و ممکن است همين معاصي باشد که فرار
جلد 4 - صفحه 402
از زحف، عدم اطاعت خدا، ترک نصرت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم، سوء ظن‌ّ بوعده الهي و نحو اينها، وَ لَقَد عَفَا اللّه‌ُ عَنهُم شمول عفو الهي براي اينست که مأيوس از در خانه خدا نشوند و اميد برحمت او داشته باشند و قيام بوظائف ديني خود کنند.
إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ ميآمرزد حليم بنده را بگناهش نميگيرد و مؤاخذه نميکند