تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً (78) وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسى أَنْ يَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً (79) وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِيراً (80) وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً (81)
ترجمه
بپاى دار نماز را نزد زوال آفتاب تا تاريکى شب و نماز صبح را همانا نماز صبح بوده است مشاهده شده
و از شب پس بيدار شو براى آن که مزيّتى باشد براى تو، باشد که بپا دارد تو را پروردگارت در جايگاهى ستوده
و بگو پروردگار من وارد کن مرا وارد کردنى پسنديده و بيرون آور مرا بيرون آوردنى پسنديده و قرار ده براى من از نزد خود سلطنتى يارى کننده
و بگو آمد حق و نابود شد باطل همانا باطل باشد نابود شونده.
تفسير
خداوند متعال در اين آيه شريفه بنحو اجمال بيان اوقات پنج نماز واجب در شبانه روز را نموده باين تقريب که به پيغمبر خود دستور فرموده که بر پا دارد نماز را از وقت زوال آفتاب که گذشتن نصف روز باشد تا وقت تاريکى کامل شب که نصف آن است و اين وقت چهار نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء است نهايت آنکه نيم اخير روز مشترک ميان دو نماز اوّل و نيم اوّل شب مشترک ميان دو نماز آخر است و نيز فرموده که بر پا دار نماز صبح را بکلمه جامعه و قرآن الفجر تا دلالت داشته باشد اجمالا بوقت آن و اهتمام بقرائت قرآن در اوّل روز که اوّل شروع در کار است و وجوب آن در نماز که بدون آن نماز نميباشد مانند رکوع و سجود که از نماز بآن دو تعبير ميشود بملاحظه رکنيّت آن دو ولى مقصود اينجا بيان رکنيّت قرائت نيست بلکه بيان اهتمام بآن است چون در تسميه کلّ باسم جزء کافى است انتفاء کلّ بانتفاء جزء اگر چه در تمام احوال نباشد چون اهميت جزء کافى است براى صحّت استعمال و ذيلا اشاره فرموده بوقت آن تفصيلا که بين طلوع صبح صادق و آفتاب است که هم جزء شب حساب ميشود هم جزء روز لذا اين نماز بالخصوص مشهود تمام ملائکه است فرشتگان شب که صعود مينمايند و فرشتگان روز که نزول ميکنند آنرا مشاهده و ثبت مينمايند و باين معنى اخبار کثيره در کتب متعدده معتبره از اهل بيت عصمت و طهارت نقل شده و بنابراين مجالى براى نقل اقوال مفسّرين باقى نميماند و در آيه دوّم دستور فرموده به پيغمبر خود که بيدار شود در پاره‌اى از شب براى قرآن که مراد از آن نماز شب است و بر آنحضرت واجب
جلد 3 صفحه 382
بوده و بر امّت مستحب مؤکّد است چون نفل بمعناى زيادى و مزيت است و الحقّ در بين اعمال مستحبّه اين عمل مزيّت فوق العاده دارد و ثمرات دنيوى و اخروى آن بسيار و اخبار در فضل و ثوابش بيشمار است کسانيکه موفقند ميدانند چه گوهر گرانبهائى از دست کسانيکه در خواب غفلتند رفته و ميرود و در کلمه تهجّد که بمعناى بيدارى بعد از خواب است اشاره است بوقت نماز شب که از نصف شب شروع ميشود و هر قدر نزديک بصبح باشد افضل است و لفظ عسى و امثال آن از خداوند گفته‌اند براى وجوب است و بنظر حقير براى افاده مقام رجاء است اگر چه متکلّم راجى نباشد و جازم باشد و البتّه ذات احديّت منزّه از جهل و شک و ترديد است ولى ميتواند بغرضى از اغراض انشاء ترجّى نمايد و آن آنستکه بنده بداند اينجا جاى اميدوارى است و تحقيق اين مطلب در اصول شده است و مقام محمود کمال و مرتبه رفيعه‌اى است که در نتيجه قرب نوافلى براى حضرت ختمى مرتبت حاصل شده و چون قيامت کبرى بر پا شود خداوند او را مبعوث فرمايد و بر پا دارد در مقامى که مشرف باشد بر خلق اوّلين و آخرين و آنها او را ستايش نمايند بر آن مقام و در آنمقام و همه حتّى انبياء و مرسلين احتياج بشفاعت او پيدا کنند و او شفاعت فرمايد و مقبول حضرت احديّت گردد و از آنحضرت روايت شده که وقتى در مقام محمود بايستم شفاعت کنم کسانيرا از امّتم که مرتکب گناهان بزرگ شده‌اند و خدا شفاعتم را قبول فرمايد و بخدا شفاعت نميکنم از کسانيکه اذيّت نمودند ذريّه مرا و باين معنى روايات کثيره از اهل بيت عصمت و طهارت وارد است و در مجمع نقل نموده اجماع مفسّرين را بر آنکه مراد از مقام محمود مقام شفاعت است که در آنمقام شفاعت فرمايد آنحضرت از مردم و بدست او داده شود لواء حمد و مجتمع گردند در زير آن تمام انبيا و ملائکه و ميباشد او اول شافع و مشفّع و عجب در آنستکه با اينمعنى فرموده مقام مصدر است بمعناى بعث يا يبعث بمعناى يقيم است با آنکه ظاهرا اسم مکان است و احتياج باين تکلّفات ندارد و از عبارت زيارت جامعه و زيارت عاشورا استفاده ميشود که اين مقام مخصوص بآنحضرت و اهل بيت اطهار او است و والد ما جد ما در شرح اين کلمه اثبات فرموده است به بيان او فى اين مقام را براى امير المؤمنين عليه السّلام بعد از آن حضرت
جلد 3 صفحه 383
و براى يازده امام فرزندان آن دو بترتيب و دعوى فرموده تواتر اخبار را در اينمعنى که مشارکت ائمه اطهار عليهم السلام است با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در تمام مقامات و تمام کمالات و آنکه جاى ترديد و ارتياب نيست کلّهم نور واحد روحى و ارواح العالمين لهم الفداء بلى فرقى که هست در عالم فرق است نه جمع و از آن با صليّت و ظلّيّت تعبير ميشود و حاصلش آنستکه همه از آن سر چشمه فيض برده‌اند و بکمال لايق خود رسيده‌اند سلام اللّه عليهم اجمعين و در آيه سوّم که قمّى فرموده در روز فتح مکّه نازل شده است دستور فرموده که در وقت ورود بشهر يا هر امرى بگويد پروردگارا وارد فرما مرا ورودى که پسنديده و مرضىّ تو باشد و بيرون آور مرا بيرون آوردنى که ستوده و محمود باشد عاقبت آن در دنيا و دين و قرار ده براى من از جانب خود قوّت و قدرت و عزّت و سلطنت و حجّتى را که يار و ياور و معين من باشد در امور تا بتوانم بکمک آن بر دشمنان دين غالب شوم و علم اسلام را در عالم بر پا دارم و در محاسن از امام صادق عليه السّلام نقل نموده امر بقرائت اين آيه را در وقت ورود در هر امر خوفناک و اخيرا فرموده بگو آمد و آشکار شد اسلام و دين حقّ و رفت و زائل و نابود گشت شرک و کفر همانا باطل زائل و نيست و نابود خواهد شد و دوام و ثباتى در عالم نداشته و ندارد و نخواهد داشت و از طرق عامّه و خاصّه روايت شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در وقت شکستن بتهاى کعبه اين آيه را تلاوت ميفرمود و در بعضى از روايات بظهور دولت حقّه تفسير شده و آنکه بر ساعد راست امام زمان در موقع ولادت نوشته بود جاء الحقّ و زهق الباطل انّ الباطل کان زهوقا ..