اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تَکُونُوا کَالَّذِين‌َ کَفَرُوا وَ قالُوا لِإِخوانِهِم إِذا ضَرَبُوا فِي الأَرض‌ِ أَو کانُوا غُزًّي لَو کانُوا عِندَنا ما ماتُوا وَ ما قُتِلُوا لِيَجعَل‌َ اللّه‌ُ ذلِک‌َ حَسرَةً فِي قُلُوبِهِم وَ اللّه‌ُ يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ بَصِيرٌ (156)
اي کساني که ايمان آورديد شما نباشيد مثل کساني که کافر شدند که بگويند در حق برادران خود که در مسافرت مردند يا در جنگ کشته شدند که اگر مسافرت نکرده بود نمي‌مرد و اگر جنگ نرفته بود کشته نميشد و اينکه توهّم اينها را خداوند قرار داده که موجب حسرت آنها باشد و حال آنکه اينکه توهم فاسد است زيرا هر که مقدر شده بميرد يا کشته شود خواهي نخواهي خواهد مرد خدا ميميراند و زنده ميکند و خدا بآنچه عمل ميکنيد بينا است.
(مسئلة)
آنچه از بعض آيات و اخبار بسياري استفاده ميشود آجال مردم دو قسم است: اجل حتمي که قابل تخلف نيست فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ اعراف آيه 34- نحل آيه 61.
جلد 4 - صفحه 403
و اجل معلّق که مربوط بشرطي است مثلا اگر صله رحم کرد طول عمر پيدا ميکند، اگر قطع رحم کرد کوتاه ميشود و امثال اينها، و شاهد بر اينکه مطلب آيه شريفه يَمحُوا اللّه‌ُ ما يَشاءُ وَ يُثبِت‌ُ وَ عِندَه‌ُ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ رعد آيه 49.
بنا بر اينکه جاي اينکه توهّم هست که گفته شود اگر فلاني مسافرت نکرده بود نمي‌مرد يا در جنگ نرفته بود کشته نميشد، لکن اينکه توهّم فاسد است و اينکه امور تغيير قضاء و قدر الهي را نميدهد حتي در احل معلّقي قضاء بر اينکه جاري شده که اينکه مسافرت کند و در سفر بميرد و آن در ميدان جنگ برود و کشته شود يکي صله رحم کند و طول عمر داشته باشد يا قطع رحم کند و عمرش کوتاه باشد و بتمام جزئيات و چه ميشود و چه بايد بشود عالم خبير بصير است خداوند و هيچگونه تخصيصي به فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم نخورده.
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا شما که ايمان داريد که هر چه در عالم واقع ميشود در تحت قدرت و اراده حق است و منوط بمشيت لا راد لقضائه و لا معقب لحکمه
اگر تيغ عالم بجنبد ز جا || نبرّد رگي تا نخواهد خدا
لا تَکُونُوا کَالَّذِين‌َ کَفَرُوا که گمان ميکنند که کارها در تحت اختيار خود آنها است اگر بخواهند ميشود و اگر نه، نه.
وَ قالُوا لِإِخوانِهِم همکيشان خود از کفار إِذا ضَرَبُوا فِي الأَرض‌ِ مسافرت براي تجارت يا مقاصد ديگر در روي زمين اعم‌ّ از مسافرت برّي يا بحري.
أَو کانُوا غُزًّي جمع غازي است مثل طلب جمع طالب يعني جنگ و مقاتله و در مسافرت مردند يا در جنگ کشته شدند.
لَو کانُوا عِندَنا که اگر مسافرت نکرده بودند يا در جنگ نرفته بودند ما ماتُوا در مسافرت وَ ما قُتِلُوا در جنگ و محاربه، و اينکه عقيده فاسده يک نوع عذابي است که خداوند متوجه آنها کرده.
جلد 4 - صفحه 404
لِيَجعَل‌َ اللّه‌ُ ذلِک‌َ حَسرَةً فِي قُلُوبِهِم که موجب حسرت و تأسف آنها باشد که اي کاش رفيقم سفر نرفته بود يا در جنگ نرفته تا کشته نشده بود و غافل از اينکه أَينَما تَکُونُوا يُدرِککُم‌ُ المَوت‌ُ وَ لَو کُنتُم فِي بُرُوج‌ٍ مُشَيَّدَةٍ نساء آيه 78.
وَ اللّه‌ُ يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ احياء و اماته مثل خلق و رزق و غناء و فقر و عزّت و ذلت، صحت، مرض همه از جانب حق است و تحت اراده و مشيت او است.
وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ بَصِيرٌ اعمال شما کلا مشهود و معلوم باري تعالي است.