اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا أَنعَمنا عَلَي الإِنسان‌ِ أَعرَض‌َ وَ نَأي بِجانِبِه‌ِ وَ إِذا مَسَّه‌ُ الشَّرُّ کان‌َ يَؤُساً (83)
و زماني که ما نعمت عنايت کرديم بر انسان متنعم شد بنعمت‌هاي ما اعراض ميکند از ما و ميرود بطرف خود و زماني که شر و بلائي باو متوجه شد نااميد و مأيوس ميشود طبيعت انسان چون غريزه شهوت و غضب دارد موقعي که غرق شهوات نفسانيه شد مخصوصا مال و جاه و مقام ديگر دين و خدا و وظايف دينيه را فراموش ميکند و دست برميدارد چنانچه ميفرمايد:
جلد 12 - صفحه 299
إِن‌َّ الإِنسان‌َ لَيَطغي أَن رَآه‌ُ استَغني علق آيه 6 وَ إِذا أَنعَمنا عَلَي الإِنسان‌ِ اغلب نعمت‌هاي الهي براي امتحان است که موقعي که بنده غرق نعمت ميشود بايد بر هر يک از نعم الهي شکر گذاري کند و اقسام شکر بسيار است.
«1» آنکه بداند از جانب خداوند است مثل قارون نباشد که گفت إِنَّما أُوتِيتُه‌ُ عَلي عِلم‌ٍ عِندِي قصص آيه 78.
«2» صرف کند در مصارف شرعيه که منظور اوليه است.
«3» شکر لسانيست بذکر حمد و شکر.
«4» بازاء هر نعمتي يک عبادتي بر خود زياد کند لکن بدبختانه چون غريزه شهوت و حب جاه و مقام و زخارف دنيويه دارد (أَعرَض‌َ) اعراض از خدا و دين و وظايف حتي مجال دو رکعت نماز را هم ندارد چنانچه امروز نوع مجالس ديني خالي از اغنياء و اعيان و اولياء امور است وَ نَأي بِجانِبِه‌ِ يعني خود پسند و خود نما ميشود تکبر و تجبر و عجب و طغيان و هزار گونه معاصي و مخصوصا ظلم بزير دستان مينمايد.
وَ إِذا مَسَّه‌ُ الشَّرُّ تعبير بشر براي اينست که بر خلاف هواهاي نفساني است از بليات و فقر و امراض و اسقام و مصائب و الا اينها هم امتحانات است که صبر و تحمل و توجه بدرگاه احديت پيدا کند و از خدا دفع آنها را طلب نمايد لکن بدبختانه کان يؤسا بکلي از درب خانه خدا دور ميشود و مأيوس و نااميد مي- گردد و بسا بکفر منجر ميشود که گفتند
کاد الفقران ان يکون کفرا
فقط مؤمن متقي شکرگزار نعم و صابر در بليات است.