تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً (85) وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْکَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَيْنا وَکِيلاً (86) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کانَ عَلَيْکَ کَبِيراً (87) قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (88) وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَکْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ کُفُوراً (89)
ترجمه
- و ميپرسند تو را از روان بگو روان از فرمان پروردگار من است و داده نشديد از دانش مگر اندکى
و اگر بخواهيم هر آينه ببريم آنچه را وحى کرديم بتو پس نيابى براى خود بآن بر ما کار گذارى
مگر رحمتى از پروردگارت همانا فضل او باشد بر تو بزرگ
بگو هر آينه اگر جمع شوند تمام انس و جن بر آنکه بياورند مانند اين قرآن را نياورند مانند آنرا و اگر چه باشند بعضى از آنها مر بعضى را مدد کار
و بتحقيق مکرّر گردانديم براى مردم در اين قرآن از هر گونه بيان مذکّر شگفت آورى پس قبول نکردند بيشتر مردم مگر انکار را.
تفسير
اجمالى از بيان حقيقت روح در سوره حجر ذيل آيه فاذا سوّيته و نفخت فيه من روحى گذشت و در اين آيه ظاهرا يا سؤال از حقيقت آن شده يا از مبدء پيدايشش و بر هر تقدير جواب از آن بنحو احسن اتقن اصلح بحال سائل داده شده
جلد 3 صفحه 386
که خداوند به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده بگو روح از امر يعنى کار يا فرمان پروردگار من است چون مجرّد از مادّه و لوازم آن است و فقط بفعل خداوند و امر کن وجودى او بدون احتياج بمادّه و مدّت وجود پيدا ميکند و در اين کلمه شريفه لطيفه جامعه اشاره بحقيقت و بيان مبدء پيدايش آن شده است بنحوى که عقل مات ميشود با معذرت از بيان تفصيلى براى عدم استعداد و قصور علم بشر از ادراک حقائق موجودات خصوصا مجرّدات که از آن بعالم امر تعبير ميشود که فرموده و داده نشديد شما از علم مگر کمى يعنى کمى از علم يا کمى از شما چنانچه از روايت قمّى ره استفاده ميشود که مراد کمى علم بشر است در برابر علم خداوند و از روايت عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام معلوم ميشود مراد باطنى، کمى علماء است در بين مردم و منافات ندارد که هر دو مراد باشد در ظاهر و باطن چنانچه مکرّر بيان شده است چون قمّى ره فرموده يهود پرسيدند از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از روح فرمود روح از امر پروردگار من است و داده نشديد شما از علم مگر کمى آنها عرض کردند اين مخصوص بما است حضرت فرمود خير شامل تمام مردم است آنها گفتند اين چگونه ميشود تو ميگوئى بر من قرآن نازل شده و بر شما تورية و ميگوئى کسى را که خداوند باو حکمت داده خير کثير عطا فرموده پس آيه وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ نازل شد که دلالت دارد بر آنکه علم خداوند غير متناهى و نامحدود است و علم بشر هر قدر باشد در برابر آن کم و محدود است و در بعضى از روايات تأييد از روايت عيّاشى ره شده است و استشهاد باين آيه بر کمى علم بعضى از مردم فرموده‌اند در هر حال اقوال مفسّرين که بعضى گفته‌اند خداوند عدول فرموده از جواب بمراعات حال سؤال کنندگان و قصور ادراک آنها يا براى اثبات نبوّت پيغمبر چون آنها معتقد بودند که کسى که جواب از اين سؤال دهد پيغمبر نيست يا مراد از روح روح القدس است يا عيسى عليه السّلام است که روح اللّه است و سؤال شده از آن که قديمند يا حادث و جواب داده شده که از امر پروردگار است که دلالت بر حدوث دارد يا آن که مراد از روح قرآن است چون خداوند فرموده وَ کَذلِکَ أَوْحَيْنا إِلَيْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا و سؤال شده از کيفيّت نزول و اعجاز آن و جواب داده شده که آن کار خدا و نازل بامر او و از قدرت بشر
جلد 3 صفحه 387
خارج است اين اقوال بنظر حقير يا بى‌وجه است يا خلاف ظاهر و آنچه در بيان حقيقت روح از ائمه اطهار نقل شده منافى با بيان حقير در سوره حجر و آنچه بدوا در اين آيه ذکر شد نيست بلکه مويّد و مؤکّد است و مراد از روح همان جوهر لطيفه قدسيّه است که از عالم غيب باجسام مستعدّه افاضه ميشود و در حيوان منشأ اراده و احساس و در انسان مدرک کليّات است بلى ارواح انبياء و اولياء و اهل ايمان مخصوص بکمالاتى هستند که در سايرين وجود ندارد و مقام مقتضى براى بسط مقال نيست در هر حال چون معلوم شد که مبدء علم بشر ذات احديّت است و مخزن آن وحى الهى و قرآن کريم است براى انذار و تخويف و بيان آن که وضع و رفع آن بدست خدا است فرموده و اگر بخواهيم ميبريم از دلها و محو ميکنيم از مصاحف، وحى الهى و قرآن کريم را و کسى نميتواند با مادر اين امر معارضه نمايد و مانع از اجراء اراده ما شود تا شما او را کار گذار خود کنيد مگر باز رحمت الهى و فضل نامتناهى حقّ شامل حال شما گردد و باقى و برقرار دارد کتاب خود و مخزن علم شما بلکه اوّلين و آخرين را براى تفضّل بر محمّد و آل او صلوات اللّه عليهم اجمعين چون فضل خداوند بر اين خاندان بزرگ بوده و هست و خواهد بود و بعضى اين آيه را مؤيّد احتمال آنکه مراد از روح قرآن باشد قرار داده‌اند. و براى دفع توهّمى که ممکن است از آيات سابقه براى اشخاص ضعيف النّفس حاصل شود که تصوّر نمايند علم مستفاد از قرآن کم و غير مستقرّ است و موجب آن شود که از قدر و عظمت آن در انظار کاسته گردد در مقام تحدّى و اثبات اعجاز قرآن بر آمده و به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده بگو اگر تمام انس و جنّ جمع و متّفق شوند که مانند اين قرآن در اشتمال بر علوم و معارف و احکام نافعه مفيده بحال بشر و فصاحت و بلاغت و لطافت و جزالت و بداعت بياورند نميتوانند اگر چه پشت بپشت هم دهند و با يکديگر کمک کنند در خرائج نقل نموده که ابن ابى العوجاء و سه نفر از دهريه در مکّه متّفق شدند که هر يک يک چهارم مانند قرآن را انشاء نمايند و در سال آينده براى معارضه حاضر شوند و چون موعد رسيد و در مقام ابراهيم جمع شدند يکى از آنها گفت من چون بآيه يا ارض ابلعى ماءک رسيدم عاجز شدم ديگرى گفت من چون بآيه فلمّا استيأسوا منه خلصوا نجيّا رسيدم منصرف شدم و ميخواستند امر
جلد 3 صفحه 388
را مخفى کنند که امام صادق عليه السّلام رسيد و ملتفت شد و اين آيه را تلاوت فرمود و آنها مبهوت ماندند و شمه‌اى از اين مقوله در اوائل سوره بقره ذيل آيه وَ إِنْ کُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا گذشت و در آيه اخيره بيان فرموده عدم استعداد و قابليّت بيشتر بشر را براى تعلّم و هدايت باين تقريب که ما مکرّر بوجوه مختلفه و طرق متعدّده در اين قرآن براى مردم دليل و مثل و حکايت ذکر نموديم که موجب تذکّر و تنبّه و عبرت آنها گردد ولى مع الاسف بيشتر ابا کردند و قبول ننمودند مگر انکار و کفر بحقّ و حقيقت را چون مثل بر هر بيان شگفت آور موجب تذکّر و تنبّه و عبرتى اطلاق ميشود و آيات قرآنيه نوعا از اين قبيل است و در کافى و عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اين آيه فأبى اکثر النّاس بولاية على الاکفورا نازل شده و مکرر بيان شد که ظاهرا مراد تفسير است و اللّه اعلم ..