تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (90) أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (91) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَيْنا کِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبِيلاً (92) أَوْ يَکُونَ لَکَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَ لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّکَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا کِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ کُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (93) وَ ما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَ بَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (94)
قُلْ لَوْ کانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِکَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَکاً رَسُولاً (95)
ترجمه
و گفتند ايمان نمى‌آوريم بتو تا آنکه روان سازى براى ما از زمين چشمه‌اى
يا آنکه باشد مر تو را بوستانى از درختان خرما و انگور پس روان سازى نهرها را در ميانشان روان ساختنى
يا بيفکنى آسمانرا چنانچه دعوى کردى بر ما پاره پاره يا بياورى خدا و فرشتگان را در برابر ما
يا آنکه باشد مر تو را خانه‌اى از طلا يا بالا روى در آسمان و باور نميکنيم بالا رفتن تو را تا آنکه فرود آورى بر ما نوشته‌اى که بخوانيم آنرا بگو منزّه است پروردگار من آيا هستم من مگر انسانى پيغمبر
و باز نداشت مردم را که ايمان آرند چون آمد آنها را هدايت مگر آنکه گفتند آيا برانگيخت خدا انسانى را به پيغمبرى
بگو اگر بودند در زمين فرشتگانى که راه ميرفتند آرميدگان هر آينه ميفرستاديم بر آنها از آسمان فرشته‌اى را به پيغمبرى.
تفسير
- از تفسير امام عليه السّلام در اينمقام روايتى نقل شده و اجمال آن قريب
جلد 3 صفحه 389
به اين مضمون است که روزى بزرگان قريش مانند وليد بن مغيره مخزومى و ابو البخترى بن هشام و ابو جهل بن هشام و عاص بن وائل و عبد اللّه بن ابى اميّه و امثال آنها با يکديگر مجتمع شدند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مقابل کعبه نشسته و مشغول قرائت قرآن براى اصحاب بود و احکام الهى را بآنها ابلاغ ميفرمود کفّار با يکديگر گفتند کار محمّد بالا گرفته و امر او بزرگ و مهمّ شده خوب است نزد او برويم و با او محاجّه کنيم تا او را خفيف و سر شکسته و محکوم نمائيم و سخنان او را باطل و بازار او را کاسه و اصحابش را از گردش متفرّق سازيم شايد از اين ادّعاها و حرفهاى بيهوده صرف نظر کند و از مخالفت با ما دست بردارد و از بين خودشان عبد اللّه بن ابى اميّه مخزومى را که سخنور و داوطلب اين امر بود انتخاب نمودند و همه برخاستند و با او همراه شده خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيدند و او شروع بصحبت نمود و گفت اى محمّد ادّعاء بزرگى کردى و سخن عجيبى گفتى که پيغمبر خداى عالمى با آنکه سزاوار نيست خداوند عالم و آفريننده بنى آدم مانند تو پيغمبرى داشته باشد که مانند ما ميخورى و ميخوابى و راه ميروى اين پادشاه روم و ايران است ببين سفيرى را که بجائى ميفرستند داراى خدم و حشم و مال و جاه و قصور و خيامند و خداوند عالم فوق تمام پادشاهان دنيا است و همه آنها بندگان اويند چگونه ميشود مانند تو سفير فقيرى داشته باشد و اگر تو را به پيغمبرى فرستاده بود بايد با تو فرشته‌اى بفرستد که تصديق نبوّت تو را نمايد و ما او را ببينيم و باور کنيم بلکه اگر ميخواست پيغمبرى بفرستد فرشته‌اى ميفرستاد محتاج بمثل توئى نبود که مردى سحر زده‌ئى و مسلّم است که پيغمبر نيستى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود باز حرفى دارى عرض کرد بلى ما بتو ايمان نمى‌آوريم تا در زمين مکّه که سنگزار و کوهستانى است چشمه آبى بيرون آرى که آب ما فراوان شود و رفع حاجت ما را بنمايد يا براى خودت باغى احداث نمائى که داراى درختان خرما و انگور زياد باشد بقدريکه هم خودت بخورى و هم بما بدهى و در ميان درختان آن جوى‌هاى آب جارى باشد يا پاره‌هاى آسمانرا بر ما فرود آورى چنانچه گفتى و اگر به بينند پاره‌اى از آسمانرا که افتاده گويند تکّه ابر است شايد ما همين سخن را بگوئيم يا خدا و فوجى از ملائکه را در مقابل چشم ما حاضر کنى يا خودت يک انبار طلا داشته باشى و بما بدهى و ما
جلد 3 صفحه 390
ثروتمند شويم و طغيان نمائيم چنانچه گفتى همانا انسان طغيان مينمايد اگر خود را ثروتمند ببيند يا بآسمان بالا روى ولى ما ببالا رفتن تو ايمان نميآوريم تا نوشته‌اى بياورى باين مضمون اين نامه از خداوند عزيز حکيم است بعبد اللّه بن ابى اميّه مخزومى و کسانيکه با اويند ايمان آوريد بمحمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب که او پيغمبر است و سخنان او را تصديق نمائيد که از جانب من است باز هم معلوم نيست اگر تمام اين کارها را انجام دهى بتو ايمان بياوريم بلکه اگر ما را بآسمان ببرى و درهاى آسمانرا بروى ما بگشائى خواهيم گفت چشم بندى کردى و سحر نمودى باز پيغمبر فرمود حرف ديگرى دارى بگو عرض کرد خير کافى است ديگر چيزى باقى نماند حال تو هر چه خواهى بگو و در سخن صلاح خود را در نظر داشته باش و اگر دليلى بر مدّعاى خود دارى اقامه کن و معجزاتى را که گفتيم بياور پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم توجّه بخداوند فرموده عرضه داشت اى خدائى که هر صوتى را ميشنوى و هر چيزيرا ميدانى دانستى آنچه را بندگانت گفتند و چند آيه بر آنحضرت نازل شد که متضمّن جواب اعتراضات اوّليه و طعنهاى آنها بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود که بدوا ذکر شد و در اطراف آن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بياناتى فرمود که بمناسبت آن آيات در سوره‌هاى ديگر ذکر شده و ميشود انشاء اللّه تعالى تا آن که فرمود معجزاتى که از من خواستيد بعضى از آنها دلالتى بر صدق مدعاى من ندارد و پيغمبر نبايد کار لغوى که موجب ثبوت ادّعاء او نباشد بنمايد و بعضى از آنها موجب هلاکت شما است و آوردن معجزه براى آنستکه سبب ايمان مردم شود نه موجب هلاک آنها و خداوند رحيم‌تر است از هر کس بر بندگان و صلاح آنها را بهتر ميداند و بعضى از آنها محال است که ممکن نيست بشود و پيغمبر حقّ را بحجّت و برهان آشکار مى‌کند تا عذرى از قبول آن براى احدى باقى نماند و بعضى از آنها چيزى است که بخواستن آن اقرار کردى که نظرت دشمنى و نافرمانى است و حاضر براى قبول حجّت و برهان نيستى و کسى که حالش چنين باشد چاره‌اش عذاب خدا است در دنيا که از آسمان بر او نازل شود يا در آخرت بجهنّم رود يا شمشير مسلمانان است که او را نابود نمايد امّا سؤال تو که چشمه‌اى از زمين بيرون آورم و جارى کنم من اگر اينکار را بکنم دليل بر نبوّتم نباشد زيرا بسيارى از زمينهاى بائر را خودت در طائف
جلد 3 صفحه 391
آباد کردى و چشمه آب از آن بيرون آوردى و سايرين هم کردند آيا تو و آنها به اين کار پيغمبر شديد گفت نه فرمود پس منهم اگر بکنم دليل بر نبوّتم نباشد مانند کارهاى ديگرى که از اين قبيل است چنانچه گفتى ايمان نمى‌آوريم مگر آن که باغى داشته باشى مرکّب از درختان خرما و انگور که خودت بخورى و بما بخورانى آيا دوستان تو در طائف باغ خرما و انگور ندارند که خودشان ميخورند و بديگران ميخورانند و در آن باغها آبهاى جارى است آيا آنها بداشتن آن باغها پيغمبر شدند گفت نه فرمود پس چرا اينها را دليل بر پيغمبرى من ميدانيد و از من ميخواهيد با آن که اگر من داشتم دليل بر صدقم نبود و اگر بآن استدلال ميکردم دليل بر کذبم بود براى آن که استدلال بامرى نموده بودم که دلالت نداشت و معلوم ميشد مقصودم عوام فريبى است و پيغمبر خدا از اين امور منزّه است و امّا اين که گفتى آسمان را بسر شما فرود آورم اين امرى است که موجب هلاکت و مرگ شما است تو ميخواهى پيغمبر هلاک کننده شما باشد با آن که رحمة للعالمين است و خير شما را ميخواهد و بايد معجزه‌اى بياورد که صلاح شما در آن باشد و خدا صلاح مردم را بهتر ميداند اگر خداوند بخواهد معجزات پيغمبران را بميل مردم ظاهر کند ممکن است خواهشهاى مردم ضدّ يکديگر باشد و انجام آن محال باشد يا موجب فساد و اختلال نظام عالم گردد آيا ديده‌ايد که طبيب بميل مريض دوا دهد دواى طبيب بايد بر وفق صلاح مريض باشد نه بر طبق خواهش او خداوند طبيب نفوس شما است اگر بدستور او عمل نمائيد شفاء يابيد و الّا بحال مرض باقى خواهيد ماند تا آنکه فرمود امّا اينکه گفتى خدا و ملائکه را در مقابل شما حاضر کنم که آنها را به بينيد اين از امورى است که محال است و محال بودن آن بر هيچ عاقلى پوشيده نيست زيرا پروردگار مانند مخلوق نيست که آمد و شد داشته باشد و حرکت کند و مقابل با چيزى گردد اينکه شما ميگوئيد لايق بتهاى شما است که ميشود آنها را آورد و برد و از خود اراده و اختيار و حس و شعورى ندارند اى عبد اللّه آيا تو باغ و بستان و مزرعه در اطراف مکّه ندارى که کار گذاران و گماشتگانى در آنها از قبل خود گذاشته باشى عرض کرد چرا دارم فرمود آيا خودت هميشه بسر کشى آن املاک ميروى يا بتوسط نمايندگانت دستور کار گذاران را ميدهى
جلد 3 صفحه 392
و تنظيم امور آنها را مينمائى عرضه داشت البته بتوسط نماينده خود امور آنها را مرتّب مينمايم فرمود اگر کارکنان بنماينده تو بگويند ما قول تو را تصديق نميکنيم تا خود مالک که تو باشى حاضر شود که ما او را به بينيم و خودش دستور کار ما را بدهد آيا اين اظهار آنها را صحيح و بجا ميدانى گفت نه فرمود آنچه بر نماينده تو لازم است آيا نه آنستکه دليلى بر صدق اظهار خود اقامه کند گفت بلى فرمود اگر نماينده تو نزدت حاضر شود و بگويد برخيز برويم چون رعايا و کارکنان تو از من خواسته‌اند خودت را نزد آنها ببرم آيا اين اظهار را از نماينده خود مى‌پسندى و درست ميدانى يا باو ميگوئى که وظيفه تو بيان دستور من است نه حکم فرمائى بر من عرض کرد درست نميدانم و باو اعتراض ميکنم فرمود پس چرا تو از نماينده و سفير خدا ميخواهى چيزى از خدا بخواهد که اگر نماينده تو از تو بخواهد نمى‌پسندى و براى رعاياى خود تجويز نميکنى اين بيانات حجّت قاطع است بر بطلان تمام توقعات شما از من و امّا اينکه گفتى من انبار طلا داشته باشم آيا نشنيدى عزيز مصر انبارها از طلا داشت آيا بداشتن آنها پيغمبر شد گفت خير فرمود پس منهم بداشتن انبار طلا پيغمبر نميشوم امّا اينکه گفتى بآسمان بالا روم و گفتى بآن ايمان نميآوريم تا با نوشته‌اى برگردم با آنکه بالا رفتن مشکل‌تر است از برگشتن تا آخر سخنت که اقرار نمودى به اين که مقصودت دشمنى و لجاج است جوابش شمشير اولياء خدا و شعله سوزان آتش جهنّم است که بعد از اقامه حجّت از طرف خدا و رسول بتو و رفقايت خواهد رسيد و کلمه جامعه همان است که خداوند فرمود بگو منزّه است پروردگار من که بجاى آورد امرى را بر طبق خواهش بيجاى جهّال بيهوده و بر خلاف مصلحت و مخلّ بنظام احسن و نيستم من مگر بشرى پيغام آور که وظيفه‌ام فقط اقامه حجّت است و بيان وظائف و مصالح بندگان و آنچه مترتّب است بر آن از ثواب و عقاب و حقّ امر و نهى و تقاضاى بيجا از خداوند متعال ندارم چون ساحت او مقدّس و منزّه است از اين قبيل خواهشهاى بندگان. حقير عرض ميکنم زعم بمعناى گمان است ولى در اينجا چون اشاره است بقول خداوند وَ إِنْ يَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ که آنها از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دانسته‌اند معناى ادّعاء انسب است و قبيل بمعناى کفيل و کثير و مقابل استعمال شده و
جلد 3 صفحه 393
زخرف در اصل بمعناى زينت است و در طلا استعمال ميشود بمناسبت زينت نمودن بآن و بيت بمعناى اطاق است و بنظر حقير اينجا مراد يک اطاق پر از طلا است و در تفسير امام عليه السّلام اشاره باين معنى شده بود اگر چه بعضى بخانه مسکونى که از طلا ساخته شده باشد تفسير نموده‌اند و قمّى ره روايت نموده راجع بتقاضاى ششم، که در موقع نزول نوشته خواستند چهار ملک هم بيايد که شهادت بدهند نامه را خدا نوشته پس نازل شد سبحان ربّى تا آخر آيه و چيزى که باز داشته بود آنها را از ايمان بخدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با مشاهده معجزات با هرات و کلام الهى که خودشان اقرار داشتند کلام بشر نيست اين شبهه بود که ميگفتند چرا خداوند بشرى را که مانند ما است پيغمبر قرار داده و چرا ملکى را از طرف خود برسالت نفرستاده است غافل از آنکه بايد ترتيب عوالم غيب و شهود محفوظ بماند و مراعات سنخيّت بين مبلّغ معارف و احکام و کسانيکه بآنها تبليغ ميشود بايد بشود تا بتواند بتدريج عقائد و اخلاق و اعمال آنها را اصلاح نمايد و کسيکه از جنس آنها نباشد صلاحيّت براى اين غرض را ندارد بلى کسيکه روحا با ملائکه سنخيّت پيدا کرده باشد ميتواند از آنها اخذ و اعطاء نمايد و اگر از اين مقام بالاتر رود ممکن است واسطه فيض آنها هم بشود ولى مربوط بعامّه بشر نيست لذا خداوند فرموده بگو اگر فرضا در زمين بجاى شما ملائکه بودند که راه ميرفتند و سکونت داشتند در آن براى آنها از آسمان ملکى را به پيغمبرى ميفرستاديم که از جنس آنها باشد و سنخيّت با آنها داشته باشد و بتواند با آنها مأنوس شود و بيان عقايد و معارف و احکام براى آنها بنمايد ولى از آنروز که پدر و مادر شما مأمور بهبوط و استقرار در زمين شدند مقدّر گرديد که جاى شما زمين باشد و جاى ملائکه آسمان «چه نسبت خاک را با عالم پاک» و السّلام على من اتّبع الهدى.
جلد 3 صفحه 394