تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ کَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَکُمْ إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (96) وَ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُکْماً وَ صُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (97) ذلِکَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآياتِنا وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (98) أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ کُفُوراً (99) قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (100)
ترجمه
ترجمه بگو کافى است خدا که گواه باشد ميان من و ميان شما همانا او باشد به بندگانش آگاه و بينا
و کسى را که راهنمائى کند خدا پس او است راه يافته و کسانيرا که در گمراهى گذارد پس هرگز نيابى براى آنها ياورانى از غير او و جمع کنيم آنها را روز قيامت کشيده شده بر رويهاشان کوران و گنگان و کران جايگاه آنها دوزخ است هر گاه فرو نشيند آتش زياد کنيم بر آنها شعله را
اين جزاى آنها است براى آنکه کافر شدند بآيتهاى ما و گفتند آيا وقتى که باشيم استخوانها و ريزه ريزه آيا ما هر آينه گرديم برانگيخته شدگان مخلوقى تازه
آيا ندانستند همانا خداوندى که آفريد آسمانها و زمين را توانا است بر آنکه بيافريند مانند آنها را و قرار داد براى آنها مدتى که نيست شکّى در آن پس قبول ننمودند ستمکاران مگر انکار را
بگو اگر شما مالک بوديد خزينه‌هاى رحمت پروردگار مرا آنگاه هر آينه امساک ميکرديد از ترس خرج کردن و باشد آدمى بسيار امساک کننده.
تفسير
- خداوند سبحان پس از جواب مقالات اهل شرک و طغيان بنحوى که در آيات سابقه بيان شد به پيغمبر خود دستور فرموده که بآنها بگويد کافى است خداوند که شاهد باشد بر صدق ادّعاء من و آنکه بوظيفه تبليغ خود قيام نمودم و شهادت خداوند قولا به آيات بيّنات قرآن مجيد است و فعلا باجراء معجزات با هرات است بدست آنحضرت و خداوند دانا و خبير است بعقائد و اعمال خفيّه بندگان و بينا و بصير است باحوال و افعال آشکار آنها و همه را بپاداش خواهد رسانيد و اينجمله براى تسليت خاطر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و تهديد کفّار ذکر شده و نيز خداوند امر فرموده به پيغمبر خود که بفرمايد راه وصول بحقّ و حقيقت و خير دنيا و آخرت منحصر است در دين اسلام و اطاعت پيغمبر و اوصياء او عليهم السلام کسيکه قبول نمايد آن دين را و پيروى کند از ايشان هدايت الهى و اصل باو شده پس او است مهتدى و راه يافته و کسيکه تجاوز نمايد و منحرف گردد از آن راه هدايت الهى و اصل باو نشده و در گمراهى افتاده خداوند هم او را بحال خود واگذار ميفرمايد و دستگيرى از او نميکند چون خود را بسوء اختيار بسبب عناد و لجاج و تکبّر از قبول حقّ از قابليّت هدايت انداخته و معلوم است چنين کسى ولى و هادى و يار و ياورى نخواهد داشت و کسى نميتواند از او دستگيرى کند چون بقول خدا
جلد 3 صفحه 395
و پيغمبر و اوصياء او مهتدى نشده چه رسد بسائرين با آنکه راه و راهنما منحصر است و مردم جز راه حقّ راهى و جز خدا و اولياء او دستگيرى ندارند و اين خلاصه معناى گمراه نمودن يا در گمراهى گذاردن يا حکم بگمراهى کردن خداوند است که مکرّر بيان شده است و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود من تنها مبلّغ از جانب خدايم رساندن مردم را بحقّ کار من نيست اگر بود من تمام مردم روى زمين را مؤمن مينمودم شيطان هم عقائد و اعمال ناشايسته را در نظر مردم جلوه ميدهد و گمراهى مردم بدست او نيست اگر بود همه مردم را گمراه ميکرد پس هدايت و ضلالت بدست خدا است و توفيق و خذلان از او است هر کس را بخواهد هدايت ميکند و هر کس را بخواهد گمراه ميدارد و معلوم است اين قبيل اشخاص که در دنيا کورند از مشاهده آيات الهى و لالند از اقرار بتوحيد و نبوّت و امامت و کرند از شنيدن سخن حقّ در آخرت هم باين اوصاف محشور ميشوند چون آنجا روز ظهور حقائق و بروز سرائر است پس نمى‌بينند چيزيرا که موجب روشنى چشمهاشان باشد و نميشنوند صوتى را که سبب لذّت بردن گوشهاشان گردد و نميگويند سخنى را که براى آنها فائده داشته باشد و براى مزيد ذلّت و خوارى بر پيشانى و رخسار کشيده ميشوند بصحراى محشر چنانچه در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که مردى از آنحضرت سؤال نمود چگونه محشور ميشود کافر در قيامت بر رخسارش فرمود کسيکه روان فرمود او را در دنيا بدو پايش قدرت دارد که او را روان فرمايد در آخرت برخسارش و عيّاشى ره از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده که مراد پيشانى است جايگاه ابدى آنها جهنّم است و هر زمان که فرو نشيند آتش آن براى سوختن گوشت و پوست آنها خداوند گوشت و پوست تازه بآنها ميدهد و در نتيجه آن شعله آتش زياد ميشود و اين براى آنستکه آنها منکر معاد بودند در دنيا و از روى بى‌فکرى و تعجّب و انکار ميگفتند آيا وقتى ما مرديم و گوشت و پوست ما خاک شد و استخوانهاى ما پوسيده و ريز ريز و متفرق گرديد خداوند ما را دوباره زنده ميکند و بر پا ميدارد که مخلوق تازه‌اى باشيم خداوند ميخواهد بآنها بفهماند امرى را که شما منکر بوديد وقوع آنرا يکبار خداوند ميتواند دائما نسبت بشما معمول دارد تا موجب مزيد تأسفشان شود بر تکذيب انبيا و انکار معاد و بيشتر
جلد 3 صفحه 396
بچشند طعم آتش را قمّى و عيّاشى رحمهما اللّه از امام سجّاد عليه السّلام نقل نموده که سعير نام واديى است در جهنّم که هر زمان آتش آن فرو نشيند از وادى سعير بآن کمک رسد آيا ندانستند و فکر نکردند تا بدانند که خداوندى که بدست قدرت خود آفريده است بناى با عظمت آسمانها و زمين را قادر است که بيافريند آدميزاد و مانند آنها را با آنکه ميدانند خلق آدميزاد آسانتر است از خلق آسمانها و دوباره ساختن چيزى آسانتر است از دفعه اوّل و خداوند مقرّر فرموده است براى بنى آدم مدّتى را که تفکّر نمايند و پى بحقائق ببرند تا زمان مرگ يا قيامت که شکّى در وقوع هيچيک از آن دو نيست و با اين همه آيات بيّنات باز ستمکاران بخويش و خلق از قبول حقّ امتناع ورزيدند و براى خود نخواستند جز کفر و انکار و کفران و ناسپاسى را و چون آنها از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چشمه و باغ و بستان و طلا خواسته بودند در بدو مقالشان که در آيات سابقه بيان شد خداوند هم به پيغمبر خود دستور فرمود که در خاتمه جواب بفرمايد شما مردمانى هستيد که اگر خداوند خزينه‌هاى ارزاق و نعم خود را بشما عطا فرمايد و مالک شويد از ترس آنکه مبادا تمام شود خرج نميکنيد با آنکه تمام شدنى نيست چون انسان بالطّبع ممسک و بخيل است و بايد برياضت اين صفت را از خود دور کند و اين براى آنستکه انسان محتاج است و کسيکه احتياج دارد اگر چيزى بکسى هم بدهد براى غرضى يا اميد عوضى ميدهد و کسيکه بدون غرض و عوض بخشش ميکند فقط خداوند است که بهيچ وجه احتياجى ندارد پس جواد و کريم حقيقى او است نه غير او و اولياء خدا متّصف بصفات او هستند و اقتضاء طبع انسانى در وجود آنها مقهور قوّه عقلانى و جنبه رحمانى است خلاصه آنکه فائده مال داشتن خرج کردن است شما که دل خرج کردن را نداريد مال نداشته باشيد براى شما بهتر است چون زحمت شما کمتر است ..