تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُکْماً وَ صُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (97)
جلد 7 - صفحه 445
وَ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ: و هر که را راه نمايد خداى تعالى، يعنى حکم فرمايد به هدايت او به سبب حسن اختيار او ايمان را. فَهُوَ الْمُهْتَدِ: پس او راه يافته به ايمان و توحيد و بهشت. وَ مَنْ يُضْلِلْ: و هر که را مخذول فرمايد به جهت سوء اختيار او کفر را به واسطه فرط عناد و لجاج او، تخليه نمايد و واگذارد او را به حال خود تا در گمراهى هلاک شود. فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ: پس هرگز نيابى تو مر ايشان را دوستانى غير از خداى متعال که يارى کنند آنها را و از عذاب خلاصى دهند آنان را.
تبصره: ضرورت و بداهت حاکم است به استناد افعال به بندگان، زيرا حسا مشاهده کنيم فرق را بين حرکت حيوان که به اختيار صادر، و حرکت سنگ که به اضطرار واقع شود. و منشأ فرق، اقتران قدرت است در فعل حيوان و نبودن قدرت در سنگ؛ بنابراين الطاف الهيه: و ارسال رسل و انزال کتب و تمکين و عقل و ارشاد و هدايت، نسبت به تمامى بندگان از مؤمن و کافر مساوى باشد بدون تفاوت، لکن پس از قبول مؤمن به حسن اختيار ايمان را، خداى تعالى او را موفق گردانيد به هدايت؛ بعد از انکار و عناد و لجاج کافر به سوء اختيار از قبول حق و ثابت و راسخ شدن در کفر، و اتمام حجت نسبت به او حق سبحانه، او را در گمراهى به حال خود گذارد تا به هلاکت رسد، زيرا ايمان اجبارى، نقض غرض، و با تکليف منافات دارد، اين است معنى هدايت و اضلال که به خداى تعالى نسبت داده شود.
وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ: و حشر کنيم ايشان را روز قيامت
جلد 7 - صفحه 446
بر رويهاى ايشان. عياشى «1» از حضرت باقر يا صادق عليهما السّلام روايت نموده در اين آيه شريفه که محشور شوند بر پيشانى، يعنى بر پيشانى راه روند، يا به صورتهاى خود کشيده شوند به آتش جهنم. چنانچه در دنيا چنين کنند نسبت به کسى که مبالغه در عذاب و اهانت او شود. مسلم و بخارى در صحيحين «2»- انس بن مالک روايت نموده که از پيغمبر پرسيدند: چگونه به رويهاى خود راه روند؟ فرمود: آن کس که مى‌برد ايشان را بر قدمهاى آنها، قادر است که ببرد آنها را به روى‌ها.
عُمْياً: حشر کنيم ايشان را در حالتى که کور باشند. به اين معنى که چيزى که موجب لذات چشم باشد مشاهده نکنند. وَ بُکْماً: و در حالتى که گنگان باشند يعنى نگويند چيزى که از آنها قبول و معذرت باشد. وَ صُمًّا: و در حالتى که کران باشند که آنچه موجب التذاذ مسامع ايشان باشد نشنوند. و اين تعذيب سه‌گانه به جهت آن است که در دنيا قواى چشم و گوش و زبان خود را در حق به کار نبردند، يعنى نظر در آيات هاديه نکرده، و سخن حق را به گوش دل نشنيده، و کلمات حق را به زبان جارى نکردند، لا جرم در قيامت کور و کر و گنگ محشور شوند.
مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ: جايگاه ايشان جهنم باشد. کُلَّما خَبَتْ: هر زمانى که ساکن شود زبانه جهنم، يعنى چون آتش جهنم گوشت و پوست ايشان را بسوزاند و آنها مانند زغال شوند، زبانه آتش فرو نشيند، چنانچه آتش دنيا بعد از سوختن هيزم فرو نشيند. زِدْناهُمْ سَعِيراً: بيفزائيم ايشان را به افروختن آتش بعد از تبديل گوشت و پوست آنها، تا باز آتش در ايشان بپيچد و معذب شوند.
تفسير برهان «3» به روايت مرفوع از حضرت سجاد عليه السّلام فرمود: بدرستى
«1» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 317.
«2» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 442.
«3» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 451.
جلد 7 - صفحه 447
که در جهنم وادى باشد گفته شود «سعيرا» وقتى زبانه جهنم فرو نشيند باز شود سعير آن، و اين معنى است فرمايش الهى (کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً).