تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّکَ يا مُوسى مَسْحُوراً (101) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ بَصائِرَ وَ إِنِّي لَأَظُنُّکَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (102) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (103) وَ قُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْکُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِکُمْ لَفِيفاً (104) وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً (105)
ترجمه
و همانا بتحقيق داديم موسى را نه نشانه آشکار پس بپرس از بنى
جلد 3 صفحه 397
اسرائيل وقتى که آمد نزد آنها پس گفت باو فرعون همانا من گمان ميکنم تو را اى موسى جادو کرده شده
گفت بتحقيق دانستى نفرستاده اينها را مگر پروردگار آسمان و زمين که موجبات بصيرتند و همانا من گمان ميکنم تو را اى فرعون هلاک کرده شده
پس خواست که پراکنده کند آنها را از زمين پس غرق کرد يمش و هر که را با او بود تمامى
و گفتيم پس از او مر بنى اسرائيل را که ساکن شويد در آنزمين و چون بيايد موعد آخرت آوريم شما را آميخته بيکديگر
و بحق فرستاديم آنرا و بحقّ فرود آمد و نفرستاديم تو را مگر آن که مژده دهنده باشى و بيم دهنده.
تفسير
خداوند بحضرت موسى عليه السّلام معجزات عليه السّلام معجزات بسيارى عنايت فرمود که در کتب تواريخ و سير انبيا ذکر شده و احکام زيادى آنحضرت آورد که در تورية و غيره مذکور است و از ميان آنها نه معجزه و حکم ممتاز بوضوح تامّ و مصلحت تامّه بوده که در اين آيه اشاره بآن شده است و در خصال و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آن معجزات عصا و يد بيضاء و طوفان و بحر و حجر و جراد و قمّل و ضفادع و دم است و اينها در روايت قمّى و عيّاشى رحمهما اللّه از امام باقر عليه السّلام نيز نامبرده شده و در قرب الاسناد از امام کاظم عليه السّلام بجاى طوفان و حجر رفع طور و منّ و سلوى که آن دو يک آيه است ذکر گرديده و هر يک از اين معجزات بنحو تفصيل در سوره بقره و اعراف و غيره بيان شده است و در مجمع نقل نموده که مردى يهودى از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سؤال نمود از اين آيات حضرت فرمود آن آيات اين بود که بخدا شرک نياورند و اسراف نکنند و زنا ننمايند و قتل نفس ننمايند مگر بحقّ و سعايت نکنند از بى‌گناهى نزد سلطان که کشته شود و سحر ننمايند و ربا نخورند و زن عفيفه را متّهم بزنا نکنند و در جنگ پشت بلشکر براى فرار ننمايند و مخصوص به بنى اسرائيل آن بود که در روز شنبه تجاوز از احکام آنروز ننمايند آن يهودى بعد از شنيدن جواب دست حضرت را بوسيد و اسلام آورد و بنابراين مراد از آيات احکام است باعتبار دلالت احکام متقنه مفيده بحال بشر بر وجود شارع عالم حکيم و سعادت کسانى که بآنها عمل ميکنند و منافى با روايات سابقه نيست چون هر کدام از جهتى آيتند و تفاوت در ظاهر و باطن و محسوس و معقول است و خداوند به پيغمبر خود بعد از اخبار از اين امر فرموده پس سؤال کن از بنى اسرائيل که در زمان تو
جلد 3 صفحه 398
وجود دارند و ميدانند احوال حضرت موسى را وقتى که آورد آن آيات را و اظهار فرمود آن معجزات را براى آنها تا بيان کنند وقايع را در حضور اهل شرک و معلوم شود که چنانچه فرعونيان آن معجزات را ديدند و حمل بر سحر نمودند اگر تو هم هر چه اهل شرک بخواهند بکنى باز حمل بر سحر و شعبده خواهند نمود و پس از اينجمله که معترضه است نقل فرموده جواب فرعون را که گفت بحضرت موسى من گمان ميکنم تو را اى موسى مرديکه سحر نموده‌اند او را و ديوانه و مخبّط شده و مخالف با افکار عامّه سخن ميگويد و بعضى مسحور را بمعناى ساحر دانسته‌اند مانند مشئوم و ميمون که بمعناى شائم و يا من است و بنابراين آيات حمل بر سحر شده صريحا و بمعناى اوّل ضمنا چون نوعا کسانى که در سحر کار مى‌کنند سحر زده و مخبّط ميشوند لذا حضرت موسى در جواب فرمود تحقيقا تو ميدانى اين آيات را نفرستاده است مگر خدا که موجب بصيرت تو باشد و تصديق نمائى نبوّت مرا ولى تو از باب عناد حمل بر سحر مينمائى و من گمان ميکنم تو را محروم از هر خير و مشرف بهلاک و اينکه تعبير بگمان فرمود با آن که ميدانست براى مقابله با کلام او بود و بعضى علمت بصيغه متکلّم قرائت نموده‌اند و مؤيّد آن روايتى است که در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که در اين کلمه فرمود و اللّه آن دشمن خدا ندانست ولى موسى عليه السّلام دانست پس فرمود لقد علمت چنانچه مؤيّد قرائت مشهور روايت قمّى ره از امام باقر عليه السّلام است که فرمود فرعون اراده کرد که بنى اسرائيل را بيرون کند با آن که او و قومش ميدانستند که آن آيات را خدا فرستاده پس فرعون خواست که بخوارى موسى عليه السّلام و قومش را از زمين مصر بيرون کند و مستأصل نمايد و خداوند عکس العمل آن را در باره فرعون و اتباعش اجرا فرمود و تمامى غرق شدند بتفصيلى که در اوائل سوره بقره ذکر شد و حکم شد که بنى- اسرائيل در همان زمين که جايگاه آنها بود بعد از هلاک فرعون و اتباعش سکونت نمايند و فرمود چون روز قيامت برسد همه مخلوط بيکديگر محشور شويد و خداوند ميان شما و دشمنانتان بعدالت حکم خواهد فرمود و نيز خداوند قرآن را براستى و درستى و غرض صحيح بر وفق حکمت و مصلحت عامّه تامّه نازل فرموده و احکام آن راست و درست و صحيح و متين و بر طبق حکمت و مصلحت است
جلد 3 صفحه 399
و با وجود چنين کتابى که خود شاهد صدق خود است آورنده آن احتياجى باعجاز ندارد علاوه بر آنکه وظيفه پيغمبر فقط بشارت اهل ايمان بثواب و اهل طغيان بعقاب است و هدايت و ضلالت و سعادت و شقاوت بتقدير الهى است چنانچه در آيات سابقه بيان شد ..