تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ کُفُوراً (99)
بعد از آن در رد و استبعاد و انکار حشر و قيامت مى‌فرمايد:
أَ وَ لَمْ يَرَوْا: آيا نمى‌بينند و نمى‌دانند. أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: بدرستى که ذات خداوندى که به قدرت کامله و حکمت شامله بيافريد آسمانها و زمينها را با آن عظمت و سلطنت، بيماده. قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ: توانا است بر آنکه بيافريند مانند ايشان را، يعنى ديگر بار آنها را بر مثل اول خلق کند. يا مراد به «مثل» نفس ايشان است، و عرب تعبير مى‌کند از «نفس» به «مثل» چنانکه گويند (مثلک لا يبخل- اى- انت) پس مراد مثل خودشان باشد، زيرا مثل شى‌ء مساوى است او را در حالت. حاصل آيه آنکه: آن ذاتى که قادر است بر خلق چيزى، قادر است بر امثال آن چنانچه مثل
جلد 7 - صفحه 449
يا امثالى در جنس داشته باشد، و هرگاه قادر بر خلق امثال باشد، البته قادر خواهد بود بر اعاده آن زيرا اعاده آسانتر است از ايجاد در مشاهده، و لذا در آيه ديگر فرمايد: (وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ) «1» وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لا رَيْبَ فِيهِ: و مقرر فرمود خداى تعالى براى فناء ايشان مدتى که هيچ شکّى نيست در آن، و آن زمان مرگ است. يا قرار داده به جهت اعاده ايشان اجلى که قيامت باشد. فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا کُفُوراً: پس ابا و سرپيچى نمودند و نخواستند کافران مگر انکار بعث و حشر را با وجود وضوح حق، زيرا نشر در دنيا به نظر لبيب عاقل برهانى است بر حشر در آخرت لذا حضرت سجاد عليه السّلام فرمايد «2»: العجب کلّ العجب لمن انکر النّشأة الاخرى و هو يرى النّشأة الاولى: يعنى: عجب، تمامى عجب باشد براى کسى که انکار کند نشأه آخرت را، و حال آنکه مى‌بيند نشأه دنيا را. چه ايجاد عالم دنيا برهانى است بر اعاده در عالم آخرت، زيرا مبدء و معيد يکى است.
تبصره- شيخ بهائى رحمه اللّه در کشکول فرموده: مبناى کلام منکرين معاد، فقط استبعاد است به اينکه: چگونه اجزاء بدن پس از تفرق و تشتت تمام ذرات آن جمع مى‌شوند؟
پس در جواب آنها گفته مى‌شود: آيا نمى‌دانيد منى که فضله هضم رابع است، پراکنده باشد در اطراف اعضاء مانند طلى (چيز ماليده) و قوه شهوانيه جمع مى‌کند اين اجزاء طليه را در اوعيه منى بعد از تشتت و پراکندگى آن در جميع اعضاء، و ايضا آيا نمى‌دانيد اينکه منى متولد از اغذيه‌ايست که پراکنده است در اطراف و اقطار عالم، و اغذيه هم از عناصر متشتته متباعده، پس آن ذات عالم قادرى که جمع فرمايد اين اجزاء متباعده متفرقه را، قادر است بر جمع اجزاء بدن بعد از تفرق و تشتت، و به اين معنى اشاره فرموده حق
«1» روم، آيه 27.
«2» بحار الانوار، جلد 78، باب 21، صفحه 142، حديث 4.
جلد 7 - صفحه 450
سبحانه و تعالى (قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ). «1»