تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (100)
بعد از آن مى‌فرمايد:
قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ: بگو اى پيغمبر به اين کفار، اگر شما مالک شويد و در تصرف آوريد. خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي: خزينه‌هاى روزى و بخشايش پروردگار مرا که به خلقان عطا مى‌فرمايد. نزد بعضى معنى آنکه: اگر مالک شويد مقدورات پروردگار مرا از نعم. إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ: آنگاه هرآينه امساک کنيد و بخل ورزيد از ترس فقر، يا از ترس کم شدن مال به خرج کردن. على بن ابراهيم قمى فرموده «2»: اگر اموال به دست مردم باشد، عطا نکنند مردم را چيزى از ترس فقر. وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً: و هست آدمى بخيل و جمع کننده.
تنبيه: آيه شريفه اشعار است بر مذمت صفت امساک و بخل، و حقيقت آن ناشى از سوء عقيده است نسبت به خداى تعالى؛ زيرا چنانچه شخص واقعا بداند که فراست و فتانت و زبردستى و زيرکى او مدخليت در کسب و جمع مال بلکه عطا و منع از جانب قادر سبحانى است، بنابراين ديگر ترس از بى‌چيزى و کم‌يابى ندارد، و به اتکال و وثوق به حضرت رحمان، بذل و بخشش را پيش گيرد، و از بخل و امساک دورى جويد.
در امالى صدوق رحمه اللّه حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: عجبت لمن
«1» سوره يس آيه 79.
«2» تفسير قمى، جلد 2، صفحه 29.
جلد 7 - صفحه 451
يبخل بالدّنيا و هى مقبلة عليه او يبخل بها و هى مدبرة عنه فلا الا نفاق مع الاقبال يضره و لا الامساک مع الادبار ينفعه. «1» عجب دارم مر کسى را که بخل مى‌کند به مال دنيا، و حال آنکه رو آورنده است به او؛ يا بخل کند به آن در حالى که پشت کننده باشد از او. پس نه انفاق با اقبال ضرر زند او را، و نه امساک با ادبار نفع رساند او را.
حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به حضرت علوى عليه السّلام فرمايد «2»: و اعلم يا على انّ الجبن و البخل و الحرص غريزه واحدة يجمعها سوء الظّنّ:
بدان اى على، بدرستى که ترس و بخل و حرص، يک طبيعت است، جمع نمايد آنها را بدگمانى.
نکته: قوله تعالى (وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً) اجراء صفت بخل بر نوع انسانى بر وجه تغليب است، زيرا غالبا امساک ورزند اگرچه بعضى مرتبه جود و سخا و ايثار را دارا باشند، چنانچه احوالات ائمه هدى و بزرگان دين معروف و مشهور است.