تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (106) قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (107) وَ يَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ کانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (108) وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْکُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (109) قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِکَ سَبِيلاً (110)
وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ شَرِيکٌ فِي الْمُلْکِ وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِيراً (111)
ترجمه
و قرآن را متفرق نموديمش از يکديگر تا بخوانى آنرا بر مردم بآرامى و نازل نموديم آن را نازل نمودنى
بگو ايمان بياوريد بآن يا نياوريد همانا آنان که داده شدند دانش را پيش از آن چون خوانده شود بر آنها مى‌افتند برويهاشان سجده کنان
و ميگويند منزّه است پروردگار ما همانا بوده است وعده پروردگار ما هر آينه بجا آورده شده
و ميافتند برويهاشان با آن که ميگريند و ميافزايد ايشان را فروتنى
بگو بخوانيد خدا را بنام اللّه يا بخوانيد بنام رحمن هر کدام را بخوانيد پس از براى او است نامهاى نيکو و بلند مخوان نمازت را و آهسته مخوان آن را و بجوى بميانه خواندن راهى
و بگو ستايش مر خداوندى را است که نگرفت فرزندى و نباشد براى او انبازى در پادشاهى و نباشد براى او ياورى از خوارى و بزرگ خوان او را بزرگ خواندنى.
تفسير
خداوند حميد قرآن مجيد را در مدّت بيست و سه سال نبوّت نبى اکرم بتدريج سوره سوره و آيه آيه بر آنحضرت نازل فرمود در موقع لزوم و حاجت بر طبق مصلحت و اقتضاء وقت و حال و مقام تا بتدريج و تأنّى و تأمّل و آرامى تلاوت فرمايد بر مردم براى سهولت حفظ الفاظ و فهم معانى و عمل باحکام آن و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که فرّقناه بتشديد قرائت فرموده و ظاهرا با مشهور تفاوتى ندارد جز آن که اظهر در معناى مراد است و دستور فرمود به پيغمبر خود که بکفّار بفرمايد ايمان شما بقرآن موجب مزيد کمال آن نيست و اعراض
جلد 3 صفحه 400
شما از آن مورث نقص قدر آن نميشود بلکه چه ايمان بياوريد و چه نياوريد يکسان است و فرمود چون دانشمندان از اهل کتاب که اوصاف تو را در تورية و انجيل و غيره خوانده‌اند و بشارات کتب سماوى را بقدوم پيغمبر خاتم شنيده‌اند و امارات نبوّت و رسالت را در تو مشاهده نموده‌اند و معرفت باعجاز قرآن و اتقان احکام آن پيدا کرده‌اند وقتى تلاوت شود بر آنها از نهايت شوق و شعف بشنيدن آن و بشکر آن که خداوند انجاز فرموده وعده خود را و براى عظمت کلام الهى برويهاشان بزمين مى‌افتند در حال سجده و ميگويند منزّه است خداوند از آن که خلف وعده نمايد تحقيقا همانستکه خدا بوعده خود وفا فرمود و آن پيغمبرى را که دينش ناسخ اديان و کتابش ناسخ کتب است فرستاد و چون مواعظ قرآنيّه در نفوس ايشان مؤثر شود از شوق بهشت و ترس جهنّم و خوف خدا که شايد در اداء وظائف عبوديّت کوتاهى کرده باشند ثانيا روى نياز بدرگاه کريم کارساز بر زمين ميگذارند در حال گريه و زارى و توبه و انابه و اين معرفت موجب مزيد خضوع و خشوع و تواضع و فروتنى آنها در پيشگاه احديّت خواهد بود و اينکه از رويها بأذقان تعبير فرموده با آنکه ذقن بمعناى چانه است و آن جزئى از اجزاء روى است بنظر حقير براى اشاره بسرعت ايشان است در اين عمل از شدّت شوق چون در حال تعجيل اوّل چانه بزمين ميرسد وقتى که شخص بى‌اختيار بزمين افتد و کلمه ان در ان کان مخفّفه از مثقّله است و گفته‌اند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در وقت ذکر و دعا يا اللّه و يا رحمن ميفرمود و اهل شرک شنيدند و گفتند او ما را بتوحيد دعوت ميکند و خود دو خدا را ميخواند و يهود گفتند او ذکر رحمن را کمتر ميکند با آن که در تورية زيادتر ذکر شده لذا خداوند به پيغمبر خود فرمود که بآنها بفرمايد که خدا را چه بخوانيد بنام اللّه چه بخوانيد بنام رحمن تفاوتى در خوبى ندارد چون تمام نامهاى خدا خوب است و هر يک دلالت بر صفتى از صفات کمال و جمال و جلال دارد و بمناسبت مقامات بايد ذکر شود نهايت آن که اللّه نامى است که جامع صفات حسنه است و در هر مقام مناسب است و سائر نامها با آن که متعدّدند و لفظا و معنا اختلاف دارند اشاره‌اند بهمان حقيقت بسيط متّصف بتمام صفات خوب و منزّه از تمام نقائص و عيوب پس نميشود هيچ نام بدى براى خدا فرض کرد و تمام نامهاى خدا خوب است و تعدّد عناوين
جلد 3 صفحه 401
موجب تعدد معنون نميشود و کلمه ما زائده براى تأکيد شرط است و ضمير در فله راجع بمدعوّ و مسمّى است که مفهوم از کلام است و کلمه ايّا منصوب بتدعوا است که مجزوم بشرط است و در مجمع و عيّاشى ره از صادقين عليهما السلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در صدر اسلام نماز را بلند قرائت ميفرمود و اهل شرک مطلع بر مکان آنحضرت ميشدند و اذيّت و آزارش ميکردند لذا مأمور شد که بلند قرائت نفرمايد ولى از چند روايت که در کتب معتبره از امام صادق عليه السّلام نقل شده استفاده ميشود که مراد نهى از بلند خواندن خارج از متعارف و آهسته خواندن است بنحوى که خود شخص هم صداى خود را نشنود و امر است بخواندن متوسط و در حدّ اعتدال و از امام باقر عليه السّلام نقل شده که بامام صادق عليه السّلام فرمود اى پسر من مواظب باش کار خوبى را که ميان دو کار بد است عرض کرد چگونه است آن فرمود مانند قول خداوند وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِکَ سَبِيلًا. وَ لا تَجْعَلْ يَدَکَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ. وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ کانَ بَيْنَ ذلِکَ قَواماً خلاصه آن که توصيه فرموده بتجاوز ننمودن از حدّ اعتدال و ميانه روى در کليّه امور و اين منافات ندارد با وجوب بلند خواندن سه نماز که در تاريکى خوانده ميشود و وجوب آهسته خواندن دو نماز که در روشنائى خوانده ميشود چون هر دو بايد از حدّ اعتدال خارج نشود چنانچه بدوا نقل شد نهايت آنکه در بلند جوهر صوت بايد آشکار باشد و در آهسته مخفى و در عين حال نبايد از حدّ اعتدال و صورت نماز گذار در بلند خواندن خارج شود و در آهسته خواندن نبايد طورى باشد که خودش هم نشنود چون حدّ اعتدال توسعه دارد و با بلند و آهسته خواندن متعارف منافى نيست و مراد از طلب ميانه و حدّ وسط در خواندن ميزان متعارف است که در ذيل آيه اشاره بآن شده است و نيز منافات ندارد با آن که ضرورتى اقتضا نمايد که واجب شود قدرى از حدّ متوسط اعتدال هم آهسته‌تر بخواند با آن که در حدّ اعتدال باقى باشد چنانچه در روايت اولى اشاره به اين معنى شده بود و محتاج بتأمّل است خلاصه آن که آن اخفاتى که در نماز ظهر و عصر و جهرى که در نماز مغرب و عشاء و صبح بر مرد واجب است غير از جهر و اخفاتى است که در اين آيه نهى از آن شده چون مراد از آن دو ظهور جوهر صوت و خفاء آنست و مراد از اين دو
جلد 3 صفحه 402
افراط و تفريط بخروج از حدّ اعتدال است و در خاتمه سوره پيغمبر اکرم مأمور شد که ستايش کند خدا را به تنزيه او از ولد چنانچه يهود و نصارى قائل بودند و نفى شريک چنانچه مشرکين قريش مى‌پنداشتند و نفى ناصر و معين چنانچه از مجوس و ستاره پرستان نقل شده و قمّى ره در اينجمله اخيره نقل نموده که مراد آنستکه خداوند ذليل نميشود تا احتياج بياورى پيدا کند که او را يارى نمايد و بنابر اين کلمه من سببيّه است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه اهل ذلّت از قبيل کافر و فاسق اولياء خدا نميشوند و بنابراين من بيانيّه است و ظاهرا مراد از تکبير خداوند نهايت تعظيم عملى و تکبير لسانى است چنانچه در تهذيب از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که امر فرمود کسى را که اين آيه را قرائت نمود سه مرتبه تکبير بگويد و نيز از آنحضرت روايت شده که بايد بگويد اللّه اکبر من ان يوصف يعنى خدا بزرگتر است از آنکه وصف شود و نگويد از هر چيز چون چيزى در مقابل وجود خدا وجود ندارد تا خدا از او بزرگتر باشد و اين موجب ميشود که حقّ را محدود کرده باشد و مستحبّ است در آخر آيه چهارم نزد کلمه خشوعا سجده کنند و در ثواب الاعمال و غيره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه سوره بنى اسرائيل را در هر شب جمعه قرائت نمايد نميميرد تا ادراک کند امام قائم عجل اللّه تعالى فرجه را و از اصحاب او باشد انشاء اللّه تعالى.
جلد 3 صفحه 403