تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً «1» قَيِّماً لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً «2» ماکِثِينَ فِيهِ أَبَداً «3» وَ يُنْذِرَ الَّذِينَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً «4»
ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلاَّ کَذِباً «5» فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً «6»
ترجمه
ستايش مر خداوندى را است که نازل فرمود بر بنده خود قرآن را و قرار نداد براى آن چيزى از کجى
بلکه قرار داد آنرا راست و درست تا بترساند بعذابى سخت از نزد خود و مژده دهد گروندگانى را که بجا مى‌آورند کارهاى شايسته را که مر ايشانرا است مزدى نيکو
با آنکه درنگ کنندگان باشند در آن هميشه
و بيم دهد آنانرا که گفتند گرفت خدا فرزند
نبود براى آنها بآن دانشى و نه براى پدرانشان بزرگ گفتارى است گفتارى که بيرون ميآيد از دهانهاشان نميگويند مگر دروغ
پس شايد تو کشنده باشى خود را بر اثرهاى اعراض آنها اگر ايمان نياورند باين کلام الهى از اندوه بسيار.
تفسير
- خداوند سبحان چون در سوره سابقه اخيرا امر فرمود پيغمبر اکرم را بستايش خداوند در صفات جلاليّه در اين سوره خود ستايش فرمود ذات اقدس خويش را بصفت کمالى که فوق آن متصوّر نيست براى تعليم بندگان کيفيّت ستايش را بر بزرگترين نعمت خود که انعام فرموده است آنرا ببندگان براى سعادت دنيا و آخرتشان و آن نازل نمودن قرآن کريم است بر پيغمبر اکرم که بهيچ وجه اعوجاج و کجى و انحراف و اختلاف و اختلالى در لفظ و معناى آن راه ندارد و عوج بکسر کجى معقول و بفتح کجى محسوس است بلکه راست و درست
جلد 3 صفحه 404
و معتدل و مستقيم و مستوى و قائم بحقّ و قيّم بعدل و دائم بدوام ازلى و ابدى است و باطل و مبطلى در آن و براى آن نبوده و نخواهد بود قمّى ره فرموده دو کلمه عوجا و قيّما مقدم و مؤخّر است چون مراد آنستکه نازل فرمود بر بنده خود کتاب را که قيّم است و قرار نداد در آن کجى را پس کلمه‌اى مقدم شده است بر کلمه‌اى و بنظر حقير چون تنزيه مقدم بر تقديس است و نتيجه خالى بودن از اعوجاج و کجى راستى و درستى است بايد و لم يجعل له عوجا مقدّم بر قيّما باشد تا بمنزله ذکر علّت براى آن گردد با آنکه کلام مأمون از اشتباه است چون نميشود قيّما صفت عوجا باشد و ظاهرا مقصود قمّى ره هم بيان معناى مراد باشد نه آنکه تحريفى در کلام روى داده و حاصل آنستکه چون قيّما حال است براى کتاب بايد مقدّم باشد بر معطوف بو او و مؤخّر شده بملاحظه نکته بلاغتى که ذکر شد و براى تقويت تعلّق انذار به انزال چون لينذر متعلق است بانزل و جمله و لم يجعل له عوجا فاصله شده بين متعلّق و متعلّق به و اگر قيّما مؤخر نشده بود محتمل بود تعلّق بجمله اخيره پيدا کند با آنکه انذار نتيجه انزال قيّم است نه عدم اعوجاج چون علّت وجود، وجود است و علّت عدم، عدم و اين خود نکته بلاغتى ديگرى است براى تأخير قيّما که ذکر شد و بعضى از اين نکته غفلت نموده‌اند و براى تسهيل امر قيّما را مفعول و جعله که مقدّر نموده‌اند قرار داده‌اند با آنکه اين نوع تقدير خلاف متعارف و مخلّ بمقصود است در هر حال منظور و مقصود از انزال کتاب و ارسال رسول اين بود که بترساند اهل کفر و طغيان را از عذاب شديدى که در دنيا و آخرت از نزد خداوند صادر و بآنها واصل خواهد شد و مژده دهد اهل ايمان و اعمال صالحه را بپاداش خوبى که بهشت جاويد است و جايگاه ابدى ايشان خواهد بود و نيز بترساند از بين اهل کفر کفّار قريش را خصوصا، که ميگفتند ملائکه دختران خدايند و يهود و نصارى را که ميگفتند عزيز و مسيح پسران خدايند از اين مقالات فاسده که بتقليد آباء و اجداد بى‌معرفت خودشان بزبان جارى مينمودند از راه بى‌دانشى و بى‌فکرى و تشبيه خداوند بخلق در صفات چون بزرگ حرفى است حرفى که بيرون ميآيد از دهنهاى ايشان در گناه و جسارت بساحت مقدّس ربوبى اگر چه از روى جهالت و نادانى باشد و از روى قلب نباشد و ظاهرا فاعل کبرت الکلمه است که حذف شده و کلمه
جلد 3 صفحه 405
مذکوره تميز است براى آن که موجب استغناء از ذکر آن شده و جمله تخرج من افواههم صفت است براى کلمه محذوفه و ترکيب کلام من حيث المجموع براى افاده تعجّب و تأکيد و بزرگ شمردن اين جرئت و جسارت است و مراد از کلمه کلام است که احيانا اراده ميشود و بعضى کلمة برفع قرائت نموده‌اند و بنابراين مفاد کلام ظاهر است و محتاج بتقدير نيست ولى از صولت و صلابت کلام کاسته ميشود چنانچه بر ارباب ادب مخفى نيست و در خاتمه تصريح شده بآنکه اين گفتار ناهنجار صرف دروغ و مجرّد افتراء بخدا است و بايد گوينده آن معذّب بعذاب الهى گردد ولى نبايد رسول اکرم نفس شريف خود را بهلاکت اندازد بر اثر اين گفتار و کردار کفّار اگر باقى بمانند بر کفر و الحاد و ايمان نياورند بقرآن که کلام الهى است براى شدّت تأسف و اندوه آنحضرت بر حال آنها چون او بوظيفه خود عمل نموده و آنها هم بمقرّى که در علم الهى بر ايشان مقدّر شده خواهند رسيد و بر دامن کبرياى خداوند هم گردى از اين گفتارها و کردارها نخواهد نشست و اين براى تسليت خاطر آنحضرت است که زياد متأثر و ملول از اصرار آنها بر کفر نگردد و در اينمقام گفته‌اند خداوند تشبيه فرموده حال پيغمبر اکرم را در دنباله اعراض و رو گرداندن کفّار از حقّ بحال کسيکه در مفارقت دوستانش بر آثار آنها بنگرد از روى تأسف و تحسّر بقدريکه خود را بهلاکت اندازد از شدّت غم و اندوه و اين کلام براى تذکّر پيغمبر اکرم بآنکه جاى اين اندازه تأسف نيست ذکر شده است ..