تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلاَّ کَذِباً «5»
ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ: نيست اين گويندگان را به فرزند، يا بدين سخن که گويند هيچ دانائى بر محال بودن آن، يعنى اين نسبت ناشايسته را از فرط جهل و تقليد پدران و کثرت انکار مى‌گفتند بدون هيچ تفکر و تأملى؛ که ساحت اقدس کبريائى اجلّ و اعلى باشد از حوادثات امکانى. وَ لا لِآبائِهِمْ: و همچنين نبود دانائى مر پدران ايشان را در اين قسمت، بلکه ايشان هم به نادانى و بى‌شعورى اين اعتقاد شنيع را داشتند، و حال آنکه به سبب زيادتى عمر البته بايد تجربيات روزگار، تقلباتى در افکار آنها داده باشد که در نتيجه آن، خرافات سخيفه را دور و از قبايح مهجور گردند، لکن به ضلالت و جهالت باقى بودند.
کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ: بزرگ است مقالت آنها در کفر که بيرون مى‌آيد از دهنهاى ايشان بر وجه جرأت و فرط جهالت، زيرا اتخاذ ولد متضمن نسبت و تشريک و نقص و احتياج است. آيه شريفه در مقام تعجيب
جلد 8 - صفحه 11
است، يعنى بزرگ سخنى است آنکه از دهنشان بيرون آيد به جهت وساوس شيطانى و تسويلات نفسانى. إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا کَذِباً: نمى‌گويند مگر دروغى، آن نوع دروغى که از فرط بزرگى و شناعت قبحى که دارد، نزديک است آسمان و زمين بشکافد و کوهها از جا برود، چنانچه فرموده: «تَکادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا، أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً» «1».
نکته: کلمه اگر چه از أعراض و دخول و خروج و حرکت و سکون در آن جائز نيست، لکن به اعتبار محل که گاهى حفظ و ثبت و نوشته و خوانده شود در غير مکانى که بجا آورى آن را، متصف شد به خروج مجازا و توسعا.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است، که نسبت ناشايستگى به ساحت اقدس کبريائى، در غايت شناعت و قباحت و نهايت تحاسر و جرئت باشد که بتواند تنطق به آن نمايد؛ زيرا حيا و شرم عاقل منصف مانع است از آنکه ناسپاسى خالق زبان را نموده، قوه شريفه نطق را به کلام شنيع، گويا گرداند.