تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً «7»
بعد از آن جهت تسليه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله مى‌فرمايد:
إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ: بدرستى که ما قرار داديم آنچه بر روى زمين است از معادن و نباتات و حيوانات و انواع مخلوقات. زِينَةً لَها: آرايش براى اهل زمين. نزد بعضى مراد به زينت، مردانند. و نزد محققين، مراد انبياء و اولياء يا علما و حفظه قرآنند که زينت زمين در حقيقت به ايشان است. و جمعى گويند: آرايش زمين به رجال اللّه که آنها را اوتاد الارض گويند، زيرا قيام عالم به وجود آنها بسته و نزد اهل حق اينها ائمه هدى مى‌باشند که دنيا و آنچه در آنست به وجود آنها برقرار باشد. هر يک در عصر خود؛ و لذا نسبت حضرت حجت بن الحسن (عجل اللّه تعالى فرجه الشريف) به قائم، به همين جهت است (ببقائه بقيت الدّنيا) «1». خلاصه آنکه فرمايد: ما آنچه در زمين است از اقسام نعم، آرايش براى اهل زمين قرار داده‌ايم. يا انبياء و اولياء و علما را سبب انتظام عالم گردانيده‌ايم.
لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا: تا بيازمائيم ايشان را، يعنى به ايشان معامله
«1» دعاى عديله- مفاتيح الجنان محدّث قمى رحمه اللّه.
جلد 8 - صفحه 13
آزمايندگان کنيم تا ظاهر گردد که کداميک ايشان نيکوتر است از جهت کردار.
يعنى کيست شکر الهى به تقديم رساند به وسيله طاعات و صرف نعم در آنچه رضاى خداست، و کيست کفر و ناسپاسى ورزد به سبب کسب معاصى و صرف نعم در خلاف رضاى سبحانى. يا کدام، راه حق اختيار مى‌کند و کدام در طريق باطل قدم مى‌نهد. يا چه کس است که روى از نعم فانيه دنيويه گردانيده و بالکليه متوجه مولى مى‌شود، و چه کس است که دلبستگى به آنها نموده از فيوضات ربّانيّه محروم شود.
حضرت امير المؤمنين عليه السلام در ذيل خطبه‌اى فرمايد: مبعوث ساخت پيغمبران خود را به چيزى که تخصيص داده بود ايشان را به آن از وحى، و گردانيد ايشان را حجت بر خلق خود، تا لازم نگردد حجتى براى آنها به واگذاشتن چيزى که عذر براى آنها باشد، يعنى جاى عذر براى آنها نگذاشته که بتوانند گفت ما نمى‌دانستيم. پس خواندند هر يک از انبيا مردم را به لسان راستى به راه حق؛ آگاه باشيد بتحقيق ظاهر و آشکار نمود احوال خلق را آشکار کردنى به ارسال رسل، نه از جهت آنکه ندانسته باشد آنچه پنهان دارند از حالات محفوظه مستوره ايشان و مکنونات درونه آنان، بلکه از جهت امتحان است که کدام، بهترند از حيث عمل تا ثواب و عقاب مکافى و مساوى با کردار باشد بدون جبر و اجبار .. «1».
تبصره: خاتمه آيه دليل است بر بطلان قول مجبره، زيرا منطوق آيه صريح است بر آنکه افعال، صادر از بندگان باشد بالاختيار.