تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِينَ (159)
بعد از آن دستور جامعه و اخلاق حسنه را فرمايد:
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ: پس به سبب بخشايش الهى که افاضه شده، لِنْتَ لَهُمْ: لين و نرم گشتى براى منهزمين و مخالفين امر. و اين لطف الهى بود به آن حضرت که با تمرّد از فرمان او، تغليظ و تشديد نفرمود، بلکه رأفت و مرحمت در باره آنان منظور داشته، لوازم دلجوئى و خوشخوئى را ملحوظ فرمود. وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ: و اگر مى‌بودى تو درشت خوى و سخت گوى و قسى القلب و نامهربان، لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ: هر آينه پراکنده شدندى اصحاب از اطراف تو و سلوک ننمودى، حال که چنين است، فَاعْفُ عَنْهُمْ: پس عفو نما از ايشان، يعنى از تقصيرى که در خدمت و خلاف امر نموده‌اند در گذر، وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ: و
«1» احقاق الحقّ، جلد 11، صفحه 637
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 284
طلب آمرزش کن براى ايشان، از تکاهلى که در اوامر نمودند. وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ:
و مشورت نما ايشان را در امور دنيويه مانند کيفيت حرب و تقابل با دشمن و غيره. بنا به قولى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به جهت عدم احتياج به مشورت، با اشراف عرب تشاور ننمودى. اين امر بر طبع آنها گران آمده، رنجيده شدند. حق تعالى به جهت استمالت آنان، حضرت را امر به مشورت فرمود، فَإِذا عَزَمْتَ: پس چون قصد نمودى و توطين نفس خود کردى بر آن، فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ: پس توکّل نما بر خداى تعالى، إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِينَ:
بدرستى که خدا دوست مى‌دارد توکل کنندگان را، پس يارى فرمايد ايشان را و به صلاح، هدايت نمايد آنها را.
تنبيه: آيه شريفه دلالت دارد بر تخصيص پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به مکارم اخلاق و محاسن افعال. و از عجيب امر آن حضرت آنکه، جامع است تمام مقام ترفّع را، و به حسن معاشرت حاوى باشد مراتب را.
لکل نبىّ فى الانام فضيلة
و جملتها مجموعة فى محمّد (ص)
فاق النّبيّين و فى خلق
و لم يدانوا به فى علم و لا کرم
بيان: آيه شريفه دستور است براى امت به مکارم اخلاق:
1- اجتناب از خشونت در کلام و غلظت، که موجب شود پراکندگى اشخاص را، بلکه مراعات نمايد لينت در سخن را که سبب گردد تأليف قلوب را. در کتاب کافى- از حضرت باقر- قال عليه السّلام: انّ لکلّ شى‌ء قفلا و قفل الايمان الرّفق «1» فرمود: از براى هر چيزى حافظى است از ورود امر فاسد بر آن، و حافظ ايمان، رأفت و لينت و ترک عنف و غلظت باشد.
2- عفو و گذشت از تقصير از حضرت صادق عليه السّلام مروى است، فرمود حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: عليکم بالعفو فانّ العفو لا يزيد
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الرفق، صفحه 118، حديث اوّل
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 285
العبد الّا عزّا فتعافوا يعزّکم اللّه «1». بر شما باد به عفو کردن، بدرستى که عفو زياد نکند بنده را مگر عزت، پس عفو کنيد تا عزيز فرمايد شما را خدا.
3- ظهور حسن اخلاق اتم و اکمل، پس عفو و گذشت طرف مقابل در مقام استغفار و طلب آمرزش از درگاه احديت نسبت به صدور مخالفت. 4- امر به مشورت، و در آن چند مطلب است:
مطلب اول: بيان مشورت.
آنچه از احاديث آل عصمت عليهم السّلام و کلامات محققين مستفاد مى‌شود، صحت اين مشورت در امور دنيويه است، نه امور دينيه، مطابق دستور شرع مطهر با اشخاص مهذب و متقى. چنانچه در کتاب محاسن از حضرت صادق عليه السّلام مروى است فرمود: استشر العاقل من الرّجال الورع فانّه لا يأمر الا بخير و ايّاک و الخلاف، فانّ خلاف الورع العاقل مفسدة فى الدّين و الدّنيا «2». يعنى:
استشاره کن با عاقل از مردان پرهيزکار، بدرستى که امر ننمايند صاحبان ورع مگر به خير. و بر تو باد به پرهيز نمودن از مخالفت، زيرا مخالفت ورع عاقل، مفسد است در دين و دنيا. و نيز فرمودند: مشورت با کسانى است که مى‌ترسند خدا را، و بدرستى که زنان مورد طلب مشورت نيستند. و مشورت، با مرد عاقلى است که صاحب دين و ورع باشد.
مطلب دوم: حدود مشورت.
در کتاب محاسن از حضرت صادق عليه السّلام مروى است فرمود: مشورت نباشد مگر به حدود آن، پس هر که معرفت حدود آن را دارد، فايده دارد و الا ضرر آن براى مستشير بيشتر از نفع آن باشد: 1- آنکه با او مشورت کنند عاقل باشد. 2- آنکه حر و متدين باشد. 3- آنکه صديق با اخوت باشد. 4- مطلع بر سر باشد؛ پس وقتى عاقل باشد، منتفع شوى به مشورت او؛ و زمانى که حر و متدين
«1» مدرک پيشين، باب العفو، صفحه 108، حديث 5
«2» محاسن برقى، کتاب المنافع، صفحه 602، حديث 24
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 286
شد، جهد کند به نفس خود در نصيحت؛ و چون صديق مواخى شد، کتمان سرّ نمايد؛ و زمانى که او را مطلع از سر نمودى، علم او به آن سرّ مانند علم تو باشد.
بنابراين تمام شود مشورت و کامل گردد نصيحت «1». و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: المستشار مؤتمن «2»: کسى که طلب مشورت از او شود، بايد امين باشد.
مطلب سوم: امر الهى به مشورت حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
اين مطلب مسلم، و عقل و وجدان منصف حاکم است به آنکه: کامل، محتاج به ناقص؛ و عالم محتاج به جاهل نخواهد بود. بنابراين چگونه حکيم على الاطلاق امر فرمايد کسى را که عقل کل و عالم به علم لدنى و معصوم از خطا باشد، رجوع در امورات به کسانى که ناقص عقل و جاهل و جايز الخطا باشند! اين از رويه عقل دور است، چه رسد از ذات احديت جل جلاله. پس امر به مشورت حضرت نبوى در آيه وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ نه براى استفاده و استعانت به رأى و تدبير ديگران باشد، بلکه به جهت تأليف قلوب و توجه نفوس بوده؛ و دليل بر اين آنکه فرمايد: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ. معلق ساخته وقوع فعل را به عزم خود حضرت، نه رأى و مشورت آنان. و اگر امر به مشورت به واسطه استمداد از رأى آنان بودى، هر آينه فرمودى: (و اذا اجتمع رأيهم على امر فامضه). يعنى: وقتى جمع شد رأى آنان بر امرى، پس امضاء و حکم نما که متعلق باشد فعل آن حضرت به مشورت نه به عزم مختص. و حال آنکه آيه شريفه معلق ساخته وقوع فعل را به عزم مختص به خود آن حضرت، نه رأى آنان.
تتمه: بنابراين شورائى که به سبب آن حق را باطل گرداند، يا تغيير و تبديل احکام الهى و قرآن بنمايد، هر آينه مذموم و مورد سخط و غضب خداوند قهار است، و لذا حضرت امير المؤمنين صداى مبارکش بلند باشد که يا للّه و للشّورى. «3»
«1» همان مدرک، حديث 28
«2» همان مدرک، حديث 20
«3» نهج البلاغه، خطبه سوم (معروف به شقشقيه)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 287
و ان کنت بالشّورى ملکت امورهم
فکيف بهذا و المشيرون غيّب
در کتاب مناقب العتره- حذيفه يمانى از حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده: الويل الويل لامّتى من الشّورى الکبرى و الشّورى الصّغرى سئل فى تعيينهما، قال الشّورى الکبرى تنعقد فى بلدى بعد وفاتى لغصب خلافة اخى و حقّ بنتى، و الصّغرى تنعقد فى الغيبة الکبرى فى الزّوراء لتغيير سنّتى و تبديل احکامى. «1» واى واى بر امت من از شوراى بزرگ و شوراى کوچک. پرسيدند:
کدام است؟ فرمود: شوراى کبرى منعقد مى‌شود در شهر من، بعد از وفات من براى غصب خلافت برادر من و حق دختر من. و شوراى صغرى منعقد شود در غيبت کبرى، در زوراء، براى تغيير دادن سنت من و تبديل احکام من.
بيان: زوراء شهر رى باشد، چنانچه حضرت صادق عليه السّلام شعر ابن ابى عقب را شاهد آورده:
و تنحر بالزّوراء منهم لدى الضّحى
ثمانون الفا مثل ما تنحروا البدن. «2»
5- امر به توکل بر خداى تعالى. محقق طوسى رحمه اللّه فرمايد: توکل آنست که واگذارد بنده تمام آنچه صادر شود از او وارد گردد بر او، به خداى تعالى به جهت علم او به آنکه حق تعالى اقوى و اقدر است و به جا آورد آنچه قادر است بر او بر وجه اکمل و احسن.
علامه مجلسى رضوان اللّه عليه روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که: قال لجبرئيل و ما التّوکّل على اللّه عزّ و جلّ، فقال العلم بانّ المخلوق لا يضرّ و لا ينفع و لا يعطى و لا يمنع و استعمال اليأس من الخلق «3». يعنى: فرمود به جبرئيل: چيست توکل بر خداوند عز و جل؟ جبرئيل گفت: علم به آنکه مخلوق ضرر نرساند و نفع ندهد و عطا نکند و منع ننمايد و به کار بردن نااميدى را نسبت به خلق.
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 138، حديث 23
«2» شعر منسوب به امير المؤمنين، ذيل حکمت 190 نهج البلاغه
«3» روضه کافى، صفحه 177، حديث 198
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 288