اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَبِما رَحمَةٍ مِن‌َ اللّه‌ِ لِنت‌َ لَهُم وَ لَو کُنت‌َ فَظًّا غَلِيظَ القَلب‌ِ لانفَضُّوا مِن حَولِک‌َ فَاعف‌ُ عَنهُم وَ استَغفِر لَهُم وَ شاوِرهُم فِي الأَمرِ فَإِذا عَزَمت‌َ فَتَوَکَّل عَلَي اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُتَوَکِّلِين‌َ (159)
پس بواسطه رحمة از طرف خداوند نرم گشتي براي مسلمين و اگر بودي خشن الکلام و قسي‌ّ القلب هر آينه پراکنده ميشدند از اطراف تو پس بايد آنها را عفو کني از تقصيراتي که نسبت بتو نمودند و طلب مغفرت کني از گناهان آنها و در کار آنها را طرف مشورت قرار دهي پس زماني که عازم شدي بر امري پس توکل بر خدا نما چون خداوند دوست ميدارد توکل کننده‌گان را.
(در اينکه آيه شريفه جهاتي از صحبت داريم) جهت اولي- در مکارم اخلاق پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که خود يکي از معجزات باهره آن سرور است و از قدرت بشر خارج است و عمده پيشرفت اسلام همين اخلاق آن بزرگوار است که گفتند باعث پيشرفت اسلام سه چيز شد: مال خديجه براي دنيا طلبان، شمشير علي عليه السّلام براي خائفين در جان و مال، و اخلاق نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم براي حقيقت طلبان.
و بحث در اخلاق آن حضرت کتابي ميشود زخيم، و در بحار مجلسي (قدّه) مجلد ششم در ابواب متعدّده و غير بحار از کتب مبسوطه بقدر استعداد خود ضبط نموده‌اند و از وضع اينکه کتاب خارج است و ما فقط اقتصار ميکنيم بفرمايش شيخ
جلد 4 - صفحه 407
کبير در کشف الغطاء
(قال علي عليه السّلام ان النظر في اخلاقه الکريمة و احوله المستقيمة کفاية لمن نظر و حجة واضحة لمن استبصر ککثرة الحلم و سعة الخلق و تواضع النفس و العفو عن المسي‌ء و رحمة الفقراء و اعانة الضعفاء و تحمل المشاق و جمع مکارم الاخلاق و زهد الدنيا مع اقبالها عليه و صدوده عنها مع توجهها اليه و له من السماحة النصيب الاکبر و من الشجاعة الحظ الاوفر و کان يطوي نهاره من الجوع و يشدّ حجر المجاعة علي بطنه و يجيب الدعدة و يأکل اکل العبد و کان بين النّاس کاحدهم و لازم العبادة حتي ورمت قدماه الي غير ذلک من المکارم الّتي لا تحصر و المحاسن الّتي لا تسطر انتهي).
و فرمايش طبرسي در مجمع البيان در ذيل آيه (قال و في هذه الاية دلالة علي تخصيص نبيّنا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بمکارم الاخلاق و محاسن الافعال و من عجيب امره صلّي اللّه عليه و آله و سلّم انّه کان اجمع النّاس لدواعي الترفع ثم کان ادناهم الي التواضع و ذلک انه کان اوسط النّاس نسبا و اوفرهم حسبا و اسخاهم و اشجعهم و ازکيهم و افصحهم و هذه کلها من دواعي الترفع، ثم کان من تواضعه انه کان يرقع الثوب و يخصف النعل و يرکب الحمار و يعلف الناضح و يجيب دعوة المملوک و يجلس في الارض و يأکل علي الارض انتهي).
و دليل بر اينکه اخلاق پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم معجزه آن سرور است و از قدرت بشر خارج است نفس همين آيه است که فرمود فَبِما رَحمَةٍ مِن‌َ اللّه‌ِ لِنت‌َ لَهُم مفسرين گفتند کلمه ما زائده است و ما مکرر گفته‌ايم کلمه زائده در قرآن نيست و ما در فَبِما رَحمَةٍ اشاره بنوع از رحمت خاصه است که خداوند بپيغمبرش عنايت فرموده، يعني اينکه لينت تو از خود تو نيست بلکه يک نوعي از رحمت الهي است که بتو عنايت شده. و لين در مقابل خشونت است که بتعبير فارسي دل نازک است و دل رحم.
جلد 4 - صفحه 408
جهت ثانيه- در جمله وَ لَو کُنت‌َ فَظًّا غَلِيظَ القَلب‌ِ لَانفَضُّوا مِن حَولِک‌َ فظّ خشونت در کلام است و تندي و زنندگي، در خطاب بحضرت موسي ميفرمايد فَقُولا لَه‌ُ قَولًا لَيِّناً طه آيه 44.
و غلظت قلب عبارت از تند مزاجي است که در ناملايمات حلم و بردباري و صبر و تحمل ندارد و غيظ و غضب بر او مستولي ميشود و اينکه صفت بسيار قبيحه است بلکه بسياري از اخلاق رذيله از اينکه قوّه غضبيه توليد ميشود، در لسان تأثير دارد بشتم و سب‌ّ و اظهار سوء و شماتت و افشاء سرّ و هتک ستر و سخريه و استهزاء و غير اينها، و در اعضاء تأثير دارد، بضرب و جرح و قتل و تمزيق ثوب و لطم وجه و سقوط علي الارض و غشوه و غير اينها و در قلب بحقد و حسد و بغض و عداوت و امثال اينها.
و در خارج تأثير دارد، کاسه بر زمين زدن، افعال مجانين و غير اينها و مورث عداوت اصدقاء و تفرقه بين احبّاء و قطع رحم و جدايي بين زوجين و ساير مضارّ ميشود، و لذا در اخبار دارد که ايمان را فاسد ميکند و جمرة شيطان و مفتاح کل شرّ و مزيل عقل و غير اينها از مفاسد است و البته چنين صفتي موجب ميشود که ديگران از اطراف او پراکنده خواهند شد و لو پيغمبر باشد.
جهت ثالثه- در جمله فَاعف‌ُ عَنهُم وَ استَغفِر لَهُم وَ شاوِرهُم فِي الأَمرِ اينکه جمله مشتمل بر سه دستور است: عفو و طلب مغفرت و مشاوره در امور.
اما عفو از صفات بسيار عاليه و از محاسن اخلاق کريمه است و آيات و اخبار و حکم عقل بر طبقش وارد شده، در قرآن است خُذِ العَفوَ وَ أمُر بِالعُرف‌ِ سوره اعراف آيه 199، و نيز وَ ليَعفُوا وَ ليَصفَحُوا نور آيه 22، و نيز وَ أَن تَعفُوا أَقرَب‌ُ لِلتَّقوي بقره آيه 227.
و اما الاخبار، زياده از اينکه است که بيان کنيم، از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است
جلد 4 - صفحه 409
(العفو لا يزيد العبد الّا عزّا فاعفوا يعزّکم اللّه)
و نيز فرمود
(الا اخبرک بافضل اخلاق اهل الدنيا و الاخرة تصل من قطعک و تعطي من حرمک و تعفو عمّن ظلمک)
و از حضرت صادق عليه السّلام است
(ثلاث من مکارم الدنيا و الاخرة تعفو عمّن ظلمک الخبر) جامع السعادات ص 861.
و اما العقل کفايت ميکند در حسن او اينکه از اجمل صفات ربوبي است و اما طلب مغفرت از صفات ملائکه و انبياء و اوصياء و صلحاء و علماء و ابرار است که براي مذنبين از مؤمنين طلب مغفرت ميکنند و البته دعاء آنها مقرون باجابت است بالاخص اگر مقرون بامر الهي باشد.
و اما مشاورت در امور، مسلّما پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم احتياج بمشاورت با آنها ندارد، اولا براي اينکه کارهاي او خصوصا در امور مهمه از روي وحي الهي است و ثانيا عقل و تدبير او فوق تمام عقول امت من حيث المجموع و فوق تدبيرات همه آنها است.
و اينکه امر بمشاورت براي نکات چندي است: يکي تشويق آنها که بگويند ما کساني هستيم که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ما را طرف مشاورت قرار داده، ديگر اينکه اينها سر خود کاري نکنند لا اقل بگويند ما هم اگر عملي انجام خواستيم بدهيم با آن حضرت مشورت کنيم تا آن حضرت صلاح و فساد آن را بآنها گوشزد نمايد.
سوم آنکه بدانند که در کارها بايد با يکديگر مشورت کنند و اينکه امري است بسيار ممدوح، چهارم آنکه در مشاورت با آنها معلوم ميشود بواطن آنها منافق از موافق، دوست از دشمن، مصيب از مخطي، عاقل از سفيه، عالم از جاهل تميز داده ميشود.
و در اخبار شرائطي براي مشاورت بيان شده: يکي عاقل باشد با سفيه مشاورت نکنيد، ديگر متدين اهل ورع باشد با کافر و فاسق نباشد، ديگر آنکه صديق
جلد 4 - صفحه 410
و خير خواه باشد با اعداء و اشرار نباشد، و جهات ديگري هم دارد که ذکرش مهم نيست، و اهم موارد مشورت مورد تحير است و الّا اموري که عقل و شرع حکم بحسن و قبح آن نموده جاي مشاورت نيست مثل امور اعتقاديه و واجبات و محرمات شرعيه، و از اينجا معلوم ميشود فساد ارجاع عمر امر خلافت را بشوري و فساد شوراي سقيفة در موضوع خلافت و فساد شوراي دار الندبه و هزارها مجالس شوري که تشکيل ميشود که بر ضرر دين و دنياي مسلمين تمام ميشود.
جهة رابعه- در جمله فَإِذا عَزَمت‌َ فَتَوَکَّل عَلَي اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُتَوَکِّلِين‌َ کلمه فَإِذا عَزَمت‌َ شاهد قويست بر اينکه مشاورت نبي براي کشف صلاح و فساد نبوده بلکه عزم مطابق آنچه منظور خود بوحي الهي و احاطه علمي بمصالح و مفاسد بود و مع ذلک نبايد اعتماد بقوّه و قدرت و نيروي خود و بعقل و تدبير خود نمايد بايد در امور اتکال نمود بخداوند قادر متعال محيط و خبير بعواقب امور.
و مقام توکّل مقام رفيعي است که از روي ايمان بتوحيد افعالي که تمام کارها منوط و مربوط بمشيت و اراده او است، و آيات و اخبار و براهين عقليه بر حسن توکّل بسيار است اما الآيات- قوله تعالي فَعَلَيه‌ِ تَوَکَّلُوا إِن کُنتُم مُسلِمِين‌َ يونس آيه 84 و قوله وَ عَلَي اللّه‌ِ فَليَتَوَکَّل‌ِ المُؤمِنُون‌َ تغابن آيه 13، وَ مَن يَتَوَکَّل عَلَي اللّه‌ِ فَهُوَ حَسبُه‌ُ طلاق آيه 3، الي غير ذلک و اما الاخبار- از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است
من انقطع الي اللّه کفاه اللّه کل مؤنة و رزقه من حيث لا يحتسب
و نيز فرمود
لو انکم يتوکلون علي اللّه حق توکله لرزقتم کما ترزق الطيور تغدوا خماصا و تروح بطانا
و از حضرت صادق عليه السّلام است
(من اعطي ثلاثا لم يمنع ثلاثا من اعطي الدعاء اعطي الاجابة و من اعطي الشکر اعطي الزيادة و من اعطي التوکل اعطي الکفاية)
سپس استشهاد فرمود
جلد 4 - صفحه 411
بآية شريفه وَ مَن يَتَوَکَّل عَلَي اللّه‌ِ فَهُوَ حَسبُه‌ُ و آيه لَئِن شَکَرتُم لَأَزِيدَنَّکُم و آيه ادعُونِي أَستَجِب لَکُم الي غير ذلک از اخبار مذکوره در جامع السعادات.
و اما العقل- پس از واضحات مسلّمه است که انسان با تمام قوي و کمک ساير افراد تا مشيّت حق تعلق نگيرد قدرت بر انجام عملي ندارد و اگر مشيت او تعلق گرفت اگر تمام خلق مانع شوند انجام خواهد گرفت.