تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ يَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَ يَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ما يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَ لا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً «22»
بعد از آن متنازعان عهد حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله را در باب
«1» مناقب، اين شهر آشوب، ج 2، ص 338- 337، پس از نقل اين روايت، اشعار در زمينه اين معجزه آورده است.
جلد 8 - صفحه 36
اصحاب کهف مى‌فرمايد:
سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ: زود باشد که گويند يهود، يا يعقوبيه، يا نصاراى نجران که اصحاب کهف سه نفر بودند. رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ: چهارمى ايشان سگ آنها بود.
وَ يَقُولُونَ خَمْسَةٌ: و مى‌گويند نسطوريه نصارى که پنج نفر بودند. سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ: ششمى ايشان سگ بود. رَجْماً بِالْغَيْبِ: مى‌اندازند اين سخن را انداختنى به پنهانى، يعنى گفتارى است که به پندار يا اختراع خود گويند و اصلا اطلاع به آن ندارند. وَ يَقُولُونَ سَبْعَةٌ: و گويند مسلمانان به اخبار پيغمبر صلى اللّه عليه و آله از جبرئيل که هفت نفر بودند. وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ: و هشتمى آنها سگ بود. قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ: بگو اى پيغمبر پروردگار من داناتر است به عدد آنها. ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ: نمى‌دانند ايشان را مگر اندکى از آدميان که پيغمبر و اصحاب او باشند.
حق تعالى قبل از وقوع اين تنازع اصحاب پيغمبر، به آن خبر داد تا يقين ايشان زياده شود. بعد از آن نصاراى نجران آمدند و حديث عيسى و اصحاب کهف در ميان آوردند، بزرگتر آنها سيّد و عاقب بود، سيد گفت: سه نفر بودند چهارمى سگ بود. عاقب گفت: پنج نفر و ششمى سگ بود. مسلمانان گفتند:
هفت نفر و هشتمى سگ بود عبد المسيح گفت: ظاهرا قول اهل اسلام صحيح باشد «1».
زمخشرى در کشاف «2» گفته: قوله «رَجْماً بِالْغَيْبِ» بعد از قول اول و دوم، و قوله قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ بعد از قول سوم دال است بر بطلان قول اول و دوم و صدق قول سوم، و عدم ذکر قول چهارم دالّ است بر انحصار سه قول.
نکته: قوله تعالى «وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ». زمخشرى گويد «واو» داخله بر آن واوى است که داخل مى‌شود بر جمله‌اى که صفت نکره باشد، چنانچه داخل مى‌شود بر جمله‌اى که حال از معرفه باشد مثل قوله: وَ ما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَ
«1» تفسير أبو الفتوح رازى، ج 7، ص 320.
«2» کشاف ج 2 ص 714.
جلد 8 - صفحه 37
لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ» «1» و فايده آن توکيد، و دالّ است بر آنکه اتصاف موصوف به صفت، امرى است ثابت و مستقرّ، و چون قول سوم بر وجه ثبات علم و يقين واقع شد نه به طريق گمان و تخمين، لذا «واو» در آن ذکر شد «2». ابو الفتح رازى (رحمه اللّه) فرمايد: «واو» در آيه عطف باشد و آنجا که «واو» نيست صفت و موصوف باشد «3».
بعد از علم به کميت و کيفيت اصحاب کهف به سبب وحى فرمايد:
فَلا تُمارِ فِيهِمْ: پس جدال مکن در شأن اصحاب کهف اگر ديگران جدال کنند. إِلَّا مِراءً ظاهِراً: مگر جدالى آشکارا، يعنى مجادله مکن در اثبات حق مگر آنچه را که ظاهر شده براى تو از وحى، به ايشان اطلاع فرما. نزد بعضى مراد از جدال ظاهر مجادله به حجت و دليل باشد.
تبصره: آيه شريفه نهى است از مراء، که يکى از اخلاق رذيله مى‌باشد، يعنى ستيزگى براى اثبات مطلب، يا اعتراض بر کلام غير بدون غرض دينى، يا محاجّه در امرى که تردّد باشد در آن، يا مجادله بر باطل و طلب مغالبه، يا مخاصمه در امور دينيه، يا به جهت اظهار فضل و کمال، يا براى عاجز کردن طرف؛ تمام اينها مذموم و منهىّ باشد مگر مجادله براى اظهار حق که ممدوح و شايسته است، و احاديث زياد در ترک مراء وارد شده از جمله:
1- کافى- از حضرت صادق که حضرت امير المؤمنين فرمود: ايّاکم و المراء و الخصومة فانّهما يمرضان القلوب على الاخوان و ينبت عليهما النّفاق «4».
بر شما باد به دورى کردن از مراء و خصومت، زيرا اين دو صفت مريض مى‌کنند قلب را بر برادران، و مى‌روياند نفاق را.
2- فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: ثلث من لقى اللّه بهنّ دخل الجنّة من اىّ باب شاء: من حسن خلقه، و خشى اللّه فى المغيب و المحضر، و ترک
«1» سوره حجر آيه 4.
«2» کشاف، چاپ 1354 مصر، ج 2، ص 385.
«3» تفسير أبو الفتوح، ج 7، ص 321.
«4» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب المراء و الخصومه، صفحه 300، حديث اوّل.
جلد 8 - صفحه 38
المراء و ان کان محقّا «1».
سه چيز است هر که ملاقات کند خدا را به آنها، داخل بهشت شود از هر درى که خواهد: کسى که نيکو باشد خلق او، و بترسد خدا را در نهانى و آشکارا، و ترک مراء اگرچه محق باشد.
3- فرمود: کامل نگرداند بنده‌اى حقيقت ايمان را تا آنکه واگذارد مراء را، اگرچه حق با او باشد «2».
وَ لا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً: و فتوى مجوى، يعنى مپرس در شأن اصحاب کهف از اهل کتاب هيچکس را، زيرا حقيقت امر به توسط وحى بر تو مکشوف شده.
تنبيه: آيه شريفه خطاب به پيغمبر، و مراد امت باشند که حق تعالى نهى فرمايد ايشان را از مراء در محاورات و استخبار و استعلام از يهود و نصارى، زيرا پس از بيان قرآن رجوع به غير اهل قرآن کاشف است از سوء عقيده و عدم اطمينان.