تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ کَذلِکَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً «21»
وَ کَذلِکَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ: و همچنانکه ايشان را بيدار نموديم، مطلع گردانيديم پادشاه و قوم او را که منکر معاد بودند به سوى اصحاب کهف.
لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌ: تا آنکه بدانند به عين اليقين که وعده خدا به بعث و حشر راست و درست است، زيرا خواب و بيدار شدن آنان به اين کيفيت و
«1» بحار الانوار، جلد 67، صفحه 303، حديث 34 (روايت از امام صادق عليه السلام با اندکى تفاوت)
جلد 8 - صفحه 33
هيئت، مشابهتى تمام دارد به موت و بعث. وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها: و تا آنکه بدانند که قيامت هيچ شکى نيست در امکان وقوع آن، زيرا ذاتى که قادر است بر توفيه نفوس ايشان و نگهداشتن ابدان آنها مدت سيصد و نه سال از تحليل و انهدام و ارسال ارواح بدان و بيدار نمودن آنان، هر آينه البته قادر خواهد بود که توفيه نفوس تمام مردمان فرمايد و آنها را نگهدارد تا وقتى که حشر ابدان نمايد و ارواح به اجساد برگرداند.
إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ: مطلع ساختيم «تندروس» و قوم او را بر حال اصحاب کهف وقتى که نزاع مى‌کردند ميان يکديگر امر دين خود را به اينکه بعضى مى‌گفتند: حشر مخصوص است به ارواح مجرده، و جمعى قائل بودند به حشر روح و جسد با هم؛ پس به ديدن اين آيت عجيبه، ظاهر شد که در قيامت روح با جسد محشور خواهد شد و نزاع بر طرف گرديد.
خاتمه واقعه: سلطان تندروس احوال رفقاى تمليخا را پرسيد، گفت: در غار هستند. در آن زمان دو پادشاه بودند: يکى مسلمان، و ديگرى نصرانى. هر دو با عساکر خود سوار، و به سمت غار روانه شدند. نزديک که رسيدند، تمليخا گفت: قدرى توقف کنيد تا من رفقا را از واقعه خبردار گردانم تا از سم اسبان نترسند، و گمان کنند دقيانوس به طلب آنها آمده. قبول نمودند، تمليخا به غار آمد، چون نظر به او کردند، با او معانقه و گفتند که: الحمدلله از دقيانوس نجات يافتى.
تمليخا گفت: سيصد و نه سال است ما در اينجا هستيم، دقيانوس هلاک و قرنها گذشته، اکنون پادشاه با مردم شهر به ديدن شما آمده، گفتند: اى تمليخا، مى‌خواهى ما را امتحان عالميان قرار دهى، بخوانيم خدا را تا ما را قبض روح و عشاى ما در بهشت باشد. عرض کردند: خدايا، به حق دينى که به ما عطا فرمودى، امر فرما به قبض ارواح ما.
حق تعالى امر به قبض روح آنان، و در غار را محو فرمود. آن دو پادشاه هفت روز اطراف کهف مى‌گرديدند و درى نيافتند. پس سلطان مسلمان گفت: بر دين ما مرده‌اند، بنا کنيد بر در غار مسجدى. سلطان نصرانى گفت: بر دين من
جلد 8 - صفحه 34
مرده‌اند، ديرى بنا کنيد. هر دو با هم مقاتله و پادشاه مسلمان غالب و مسجدى بنا نمودند.
حضرت امير المؤمنين بعد از شرح واقعه فرمود: اى يهودى، تو را به خدا آيا موافق تورات بود؟ عرض کرد: قسم به خدا يک حرف کم و زياد نشد: و انا اشهد ان لا اله الّا اللّه و انّ محمّدا رسول اللّه و انّک امير المؤمنين وصىّ رسول اللّه.
فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً: پس گفتند: بنا نهيد بر ايشان بنائى که از چشم مردم پوشيده شوند، يا بدان بنا موضع ايشان بشناسند. رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ:
پروردگار ايشان داناتر است به کار آنها از جمعى که منازعه مى‌کنند در امر ايشان.
تنبيه: اين جمله معترضه‌اى است از حق تعالى بر خوض کنندگان در امر ايشان، يا از متنازعان آن زمان، يا از متنازعان عهد حضرت رسول در باب آنها.
قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ: گفتند آنانکه غالب شدند بر دينشان، يعنى آن جماعت که به حشر اجساد قائل بودند، گفتند: لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً: هر آينه فراگيريم بر ايشان مسجدى را که مردمان در آن نماز کنند. اين دالّ است بر کثرت مسلمان در آن زمان، و قوّت مقاومت ايشان با کافران.
تکمله: اين شهر آشوب در مناقب، از جابر و انس بن مالک نقل نموده:
جماعتى از ناقضين حضرت امير المؤمنين عليه السلام نزد عمر بودند. سلمان گفت: اى عمر، آيا ياد مى‌آورى روزى را که تو و ابو بکر و من و أبو ذر خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بوديم، حضرت شمله‌اى براى ما بسط و هر يک به طرفى از آن نشستيم و دست امير المؤمنين عليه السلام را گرفته در وسط ما نشانيده، فرمود: برخيز اى ابو بکر و سلام نما بر على عليه السلام بر امامت و خلافت مسلمين، و همچنين هر يک از ما سلام نموديم، بعد فرمود: يا على برخيز و سلام نما بر شمس. حضرت امير عليه السلام فرمود: «ايّتها الاية المشرقة السّلام عليک» پس قرص شمس متزلزل و جواب داد «و عليک السّلام يا ولىّ اللّه و وصىّ رسوله» بعد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله دست برداشته گفت: خدايا
جلد 8 - صفحه 35
سليمان را ملک و سلطنت بر باد عطا فرمودى که صبحگاه به شهرى و شامگاه به شهرى، خدايا بفرست باد را تا ببرد ايشان را به اصحاب کهف. پس حضرت امير عليه السلام فرمود: اى باد، حمل کن ما را، ناگاه ما در هوا، و سير کرديم آنچه را خدا خواست و فرمود: بگذار ما را. چون به زمين گذاشت، نزد اصحاب کهف، و هر يک سلام نموديم، جواب نيامد. حضرت امير عليه السلام برخاست فرمود: «السلام عليکم» جواب دادند: و عليک السّلام يا وصىّ محمّد صلّى اللّه عليه و آله، ما قومى هستيم محبوس در اينجا از زمان دقيانوس. فرمود: چرا جواب قوم را نداديد؟ گفتند: ما جوانان جواب نمى‌دهيم مگر بر پيغمبر يا وصى پيغمبر، و تو وصىّ خاتم النبيين و خليفه رسول رب العالمين هستى. پس فرمود به ما: به مکان خود بنشينيد و امر به باد، ناگاه در هوا سير کرديم آنچه خدا خواست، بعد فرمود: بگذار ما را، به زمين گذاشت. حضرت پاى مبارک به زمين زد، چشمه آبى ظاهر، وضو ساختيم، فرمود: بزودى درک کنيم نماز را با پيغمبر، امر به حرکت، ناگاه در مسجد پيغمبر وارد، و يک رکعت نماز صبح را بجا آورده بودند «1».