تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَيْناکَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً «28»
شأن نزول: «1» جمعى از رؤساى مشرکين خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله عرضه داشتند که اين فقراء را که بوى عرق لباس آنان متأذّى گرداند، از مجلس خود دور فرما تا ما با تو مجالست کنيم. و چون ما که اشراف عرب هستيم با تو نشينيم، لا جرم همه عرب ميل کنند به صحبت تو. حضرت به جهت اهتمام و سعى که در اسلام آنها داشت، به خاطر مبارکش خطور کرد که براى اصحاب، وقتى خاص مقرر فرمايد: آيه شريفه نازل شد:
وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ: و وادار کن به شکيبائى نفس خود را. مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ: با آنانکه مى‌خوانند و مى‌پرستند و ستايش کنند پروردگار خود را.
بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِ: به بامداد و شبانگاه. مراد دو طرف روز است يا نماز صبح و عصر، يا جميع اوقات، يعنى شب و روز به پرستش حق مشغولند. يُرِيدُونَ وَجْهَهُ: مى‌خواهند رضاى او را و مى‌جويند اطاعت او را. وَ لا تَعْدُ عَيْناکَ عَنْهُمْ: و بايد که در نگذرد چشمهاى تو از ايشان، يعنى بايد که نظر از ايشان بر ندارى و به غير آنها التفات نکنى. تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا: در حالتى که به آن نگريستن و توجه داشتن به غير، خواهى آرايش دنيا را. و چون مسلم است که
«1» مجمع البيان ج 3 صفحه 465.
جلد 8 - صفحه 44
حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله را هرگز به دنيا و زينت آن ميل نبوده، پس مراد آنست که عمل خود را مشابه عمل کسى مکن که به زينت دنيا مايل است، زيرا مايل به دنيا، از فقرا معرض، و بر اغنياء مقبل باشد.
وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا: و فرمان مبر کسى را که غافل گردانيده‌ايم قلب او را از ياد کردن ما به طريق تخليه و خذلان و منع لطف و توفيق به سبب سوء اختيار او کفر را، و اصرار بر عناد و لجاج و انکار. وَ اتَّبَعَ هَواهُ: و پيروى کرده است هواى نفس خود را. وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً: و باشد کار معاند جاحد، تباه و ضايع؛ يا موجب ندامت و هلاکت، يا تجاوز کرده از صواب.
تنبيه: خاتمه آيه دال است بر آنکه حقيقت اغفال، فعل حق تعالى نيست به تقرير دو مقدمه:
مقدمه 1: برهان عقلى حاکم است در حسن و قبح افعال، و هر فعلى که عقل حکم نمايد به قبحش، صدور آن از ذات خداوندى محال است، زيرا ذات احديت، غنى مطلق و عالم است به جهات قبح. و با وجود غنا و علم، صدور فعل قبيح بدون مرجح ترجيح بلا مرجح، و از حکيم على الاطلاق محال است.
مقدمه 2: مسلم است هر عملى را جزائى است که به وجود آن در خارج جزا مترتب گردد، و چون معاندين اعراض از حق و عناد و لجاج پيش گرفته و به قدرى مصر شدند که به هيچ وجه از آيات الهيه و بيّنات سبحانيه متنبّه نگشتند، لا جرم پاداش عمل آنها که اغفال قلب باشد وارد گرديد؛ بر کسى بحث نيست.
خود کرده را تدبير چيست؟.
خاتمه: على بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) فرمايد: آيه شريفه در باره سلمان فارسى نازل شد، کسائى پشمينه داشت که در آن طعام خوردى و دثار و رداء خود نمودى. روزى عيينة بن حصين بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله وارد، در حالى که سلمان خدمت حضرت بود، هوا به غايت گرم، و رداى سلمان عرق نموده، عيينه از بوى آن متأذى و گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، وقتى ما خدمت تو رسيم اين شخص و احزابش را بيرون نما، و چون ما خارج شديم هر که خواهد
جلد 8 - صفحه 45
بيايد نزد تو؛ آيه شريفه نازل شد که «وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا» «1» و البته مقام شامخ نبوى صلّى اللّه عليه و آله اجلّ است از آنکه خلاف رضاى سبحانى از آن حضرت صادر گردد، پس آيه شريفه آگاهى امّت است تا بدانند که محبوبيت و مقرّبيت درگاه الهى به ايمان و تقوى و اعمال صالحه و ملکات حسنه است، گرچه لباس شخص کهنه و بدنش پژمرده باشد. و مطروديت بارگاه الهى به کفر و شرک و اعمال ناشايسته و صفات رذيله است، اگرچه لباس شخص زرين و بدنش سيمين باشد.