تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ مُقْتَدِراً (45)
بعد از آن پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله را امر فرمايد به بيان مثل براى تزهيد از دنيا و ترغيب در آخرت:
وَ اضْرِبْ لَهُمْ: و بيان کن براى مردمان. مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا: مثل زندگى دنيا را در زينت و سرعت زوال آن. کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ: مانند آبى است که نازل فرمائيم آن را از آسمان، يا از ابر، فَاخْتَلَطَ بِهِ: پس بياميخت به سبب آن باران، نَباتُ الْأَرْضِ: گياه رسته از زمين، يعنى گياههاى زمين به جهت سيرابى در هم پيچيده و از غايت زيادى و پرپشتى بر سر يکديگر افتاده، يا آن گياه به آب آميخته شد به اين معنى که آب در جميع اجزاى آن درآمد و آن را با طراوت و نضارت نمود، و بعد از آنکه آن گياه به سبب باران در هم پيچيده و با طراوت و نضارت گرديد. فَأَصْبَحَ هَشِيماً: پس بامداد کرد، يعنى روز ديگر گشت آن گياه تازه و زيبا خشک گشته و در هم شکسته به مثابه‌اى که از غايت خشکى و شکستگى، تَذْرُوهُ الرِّياحُ: پراکنده مى‌گردانند آن را بادها و از بيخ برکنند و به هر طرفى مى‌برند. وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ مُقْتَدِراً: و هست خداوند بر همه چيز از ايجاد و افناء، توانا.
«1» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 469.
جلد 8 - صفحه 62
بيان تشبيه: حق تعالى در اين آيه شريفه تشبيه فرموده زندگانى دنيا را به گياهى که به سبب باران سبز شود و ببالد و به کمال نموّ رسد، و وقت آن درآيد که از آن نفع يابند، ناگاه آب از او منقطع گردد و خشک و بى‌فايده بماند.
همچنين آدمى در دنيا خوش برآيد و با طراوت و عيش و عشرت و جوانى و کامرانى رسد و مال بسيار و فرزندان بى‌شمار و خدم و حشم بسيار فراهم آورد و مرادها حاصل؛ خواهد که کامياب شود، ناگهان نعمت او مبدّل به نقمت، و مکنت او به نکبت، و صحّت او به مرض، و جوانى او به پيرى، و عيش او منغّص، و جميع احوال او منعکس گردد. در اين اثناء دوره عمرش به پايان رسيده، مقتضى اجل درآيد، و نهال او را باد صرصر مرگ، خشک، و از پاى بدر آرد، و تمام خرمنهاى آرزوى او را به باد نيستى دهد.
امير المؤمنين عليه السلام در ذيل خطبه‌اى، اين آيه را تلاوت و بعد فرمايد:
نباشد مردى از دنيا در سرورى، مگر آنکه در عقب درآيد او را بعد از آن خوشى اشک اندوهى. و ملاقات نکند دنيا مردى را از خوشى خود به اقبالى، مگر آنکه عطا کند او را از شدّت و بدى خود به ادبارى. و نبارد در دنيا باران وسعت و سلامتى، مگر آنکه ببارد بر او بلائى. و سزاوار است هر گاه صبح کند دنيا براى شخص در حالى که ياور او باشد، از اينکه شب کند در حالى که دنيا دشمن او باشد. و اگر طرفى از دنيا خوشگوار و شيرين باشد، طرف ديگر آن تلخ سازنده و هلاک آورنده باشد.
عبرت: امالى صدوق (رحمه اللّه) حضرت صادق عليه السلام فرمايد که: داود عليه السلام بيرون رفت روزى و «زبور» مى‌خواند، هر گاه زبور خواندى باقى نماندى کوهى و نه سنگى و نه پرنده و درنده‌اى مگر آنکه جواب دادى او را.
مى‌گذشت تا رسيد به کوهى، و بر آن پيغمبر عابدى بود حزقيل. چون شنيد زمزمه کوه و صداى پرنده و درندگان را، دانست حضرت داود باشد. داود عليه السلام اذن خواست بالا رود، اذن نداد، پس داود عليه السلام گريست، خداوند وحى فرمود اى حزقيل: عيب مکن داود را و از من عافيت خواه.
حزقيل دست داود عليه السلام را گرفته بالا برد. داود عليه السلام پرسيد: آيا هرگز قصد گناه نمودى؟ گفت: نه. پرسيد: عجب از عبادت پيدا کردى؟
جلد 8 - صفحه 63
گفت: نه. پرسيد: آيا اتکال و ميل به شهوات و لذات دنيا نمائى؟ گفت: بلى، بسا عارض شود به قلب من. پرسيد: چه مى‌کنى؟ حزقيل گفت: داخل اين شعب شوم و عبرت يابم. داود عليه السلام داخل شد ديد تختى از آهن، بر آن تخت کلّه کهنه و استخوانهاى پوسيده و لوحى از آهن نوشته: من «اروى بن شلم» هزار سال پادشاهى کردم، و هزار شهر بنا و هزار دختر باکره نکاح نمودم، چون عمرم به آخر رسيد، خاک فرش من شد، و سنگ مخدّه من، و کرم و عقربها همسايه من، پس هر که مرا بيند، بايد که مغرور نشود به دنيا، پس عاقل نبايد به زندگانى دنيا دلبستگى پيدا کند «1».