تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (57)
«1» سوره نساء آيه 165.
جلد 8 - صفحه 78
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ: پس کيست ستمکارتر (استفهام انکارى) يعنى نيست ظالمتر از کسى که پند داده شود به آيات پروردگارش که قرآن باشد. فَأَعْرَضَ عَنْها: پس روى بتابد از آن و قبول نکند آن کلمات حقه و نصايح مشفقانه را. وَ نَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ: و فراموش کند عاقبت عملهائى که از پيش فرستاده هر دو دست او؛ اين کنايه است از افعال ناشايسته‌اى که از او سرزده از کفر و معاصى حاصل آيه شريفه: حق سبحانه فرمايد: نيست ستمکارتر از کسى که به آيات قرآنيه پند داده شود، و به سوء اختيار اعراض کند و روى برتابد و بدان فرمايشات اعتنا نکند، و کارهاى زشت ناپسند خود را فراموش کند و تأمل ننمايد که رفتار و کردار در عالم وجود تأثيرى و عاقبت جزائى دارد، يعنى همچنانکه کسى چيزى را فراموش کند و به خاطر نياورد، همچنين اين شخص معرض از آيات الهيه، عقبات کارهاى بد خود را به کلى فراموش نموده و هيچ تعقل و تفکر ننمايد.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است مؤمنين را که اولا آيات الهيه را به گوش دل شنيده و پندهاى شايان آن را که حق و حقيقت حق را بيان فرموده قبول و به موقع اجراء گذارند. و ثانيا عقبات جزاى اعمال را فراموش نکنند؛ تا به سبب اين دو مرکب را هوار، سفر خود را به پايان رساند، از مخاطرات رهائى جسته، به سعادات جاودانى نائل و فائز گردد، و عاقبت پشيمان و حسرت نبرد.
إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً: بدرستى که ما قرار داديم بر قلوب ايشان به سبب اعراض از آيات و فراموشى عقبات، پوششها. أَنْ يَفْقَهُوهُ: به جهت کراهت آنکه دريابند آن را، يا به جهت آنکه در نيابند آن را. وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً: و در گوشهاى آنها سنگينى تا نشنوند، چنانچه حقّ استماع است. وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى: و اگر بخوانى ايشان را به آنچه سبب هدايت است. فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً: پس راه نيابند آن هنگام که دعوت کنى هرگز، يعنى کفر آنها به مرتبه‌اى رسيده که به دعوت تو هرگز هدايت نشوند و راه سعادت نيابند.
جلد 8 - صفحه 79
تحقيق: تفسير آيه شريفه به تقرير مقدمه واضح گردد: قرار دادن پوشش در قلب و سنگينى در گوش، دو قسم متصور باشد: قسم اول آنکه: از ابتدا پوشش در قلب و سنگينى در گوش مقرر شود. قسم دوم آنکه: بعد از تمادى در کفر و اعراض از آيات قرآنى، به مرتبه‌اى رسد که قلب منکوس و بکلى نورانيت آن را بسوء اختيار معدوم سازد، لا جرم بر سبيل عقوبت و جزا و پاداش، پوشش قلبى و سنگينى گوش وارد گردد. و مسلما اول قبيح و دوم نيکو باشد، و چون قسم اول به برهان عقلى از ذات سبحانى محال است، زيرا با چنين وصف تکليف و امر به ايمان نسبت به آنان، البته قبيح و لغو، و منافى حکمت و نقض غرض بعثت خواهد بود؛ پس قسم دوم که بر سبيل عقوبت و جزا و پاداش باشد، تفسير آيه شريفه خواهد بود.