کلمه‌ى «موسى» 136 بار در قرآن آمده و همه‌ى موارد مراد همان پيامبر اولواالعزم است.
بکار بردن کلمه‌ى «فَتًى» که به معناى جوان و جوانمرد است، به جاى غلام و پسر، نشانه‌ى ادب، مهربانى و نام نيک است. مراد از «فتاه» در آيه، «يوشع‌بن نون» است که مصاحب و ملازم حضرت موسى در آن سفر بوده است. «1»
«حقب» به معناى سال‌هاى طولانى است، 70 الى 80 سال.
در تفاسير وروايات، ماجراى موسى وخضر بيان شده است. چنانکه در کتاب صحيح بخارى از ابن عباس از ابىّ‌بن کعب آمده که پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: روزى حضرت موسى در حال خطبه خواندن، مورد سؤال بنى‌اسرائيل قرار گرفت که عالم‌ترين افراد کيست؟ موسى گفت:
من هستم. خداوند موسى را مورد عتاب قرار داد که چرا نگفتى: خدا بهتر مى‌داند. خضر از تو عالم‌تر است. موسى گفت: خضر کجاست؟ خطاب آمد: در منطقه‌ى مجمع‌البحرين است و رمز ونشانه‌ى آن اين است که يک ماهى در سبدى قرار بده و حرکت کن، هرجا ماهى را
«1». تفسير نورالثقلين.
جلد 5 - صفحه 195
نيافتى، وعده‌گاه ملاقات خضر همان جا مى‌باشد. «1»
موسى ماهى را در سبد قرارداده و به کسى که همراهش بود فرمود: هرکجا ماهى را نيافتى به من خبر بده. موسى و همراهش حرکت کردند تا کنار دريايى رسيدند و براى استراحت کنار سنگى توقّف کردند. در حالى که موسى در خواب بود و همراهش بيدار، ماهى حرکتى کرده و از سبد به دريا پريد! همراه موسى چون او را در خواب ديد، او را صدا نزد. پس از بيدارى موسى نيز فراموش کرد به او خبر دهد و هر دو به راه خود ادامه دادند، پس از يک شبانه روز موسى گفت: غذايى بياور که ما از اين سفر خسته شديم. همراه موسى، ماجراى زنده شدن ماهى و پريدنش در آب را بازگو کرد. موسى گفت: بايد برگرديم به همان منطقه‌اى که ماهى در آب پريده که وعده‌گاه ما آنجاست.
امام باقر وامام صادق عليهما السلام فرمودند: همراه موسى، ماهى نمک زده را کنار دريا برد تا بشويد، ماهى در دست او به حرکت در آمد و به دريا رفت. «2»
بعضى مجمع البحرين را تلاقى دو درياى نبوّت (موسى و خضر) دانسته‌اند؛ موسى درياى حکمت ظاهرى و خضر، درياى حکمت باطنى است.
از آنجا که پيامبران معصوم‌اند و فراموش نمى‌کنند، مراد از نسيان ماهى در آيه، کنار گذاشتن ماهى و واگذاشتن آن است. مثل آياتى که نسبتِ نسيان به خدا مى‌دهد، «الْيَوْمَ نَنْساکُمْ» «3» و «إِنَّا نَسِيناکُمْ» «4» به علاوه آن دو بزرگوار، ماهى را فراموش نکردند، بلکه با خود برده بودند و طبق آنچه نقل کرديم همراه موسى چون نخواست حضرت را از خواب بيدار کند، صبر کرد و بعد از بيدارى، فراموش کرد ماجرا را بازگو کند.
در قرآن، بارها حيوانات علامت، يا الهام‌بخش و يا خبررسان بوده‌اند، مانند چگونگى دفن هابيل با الهام از کلاغ، اطلاع از کفر مردم سبأ با خبر دادن هدهد و زنده شدن ماهى، در ماجراى ملاقات اين دو پيامبر، و نقش عنکبوت در حفاظت پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله در غار و نقش حفاظتى سگ براى اصحاب کهف.
«1». علامه شعرانى در حاشيه تفسير ابوالفتوح، محلّ ملاقات را حوالى شام وفلسطين مى‌داند.
«2». تفسير نورالثقلين.
«3». جاثيه، 64.
«4». سجده، 14.
جلد 5 - صفحه 196