تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ أَ رَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَ ما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (63)
چون يوشع سفره را پيش آورد، قصه ماهى به يادش آمد:
قالَ أَ رَأَيْتَ: گفت يوشع: آيا خبر دارى؟ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ: چون جا گرفته بوديم به آن سنگ بر کنار چشمه. فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ: پس بدرستى که من فراموش کردم ماهى را، و تمامى واقعه را براى موسى نقل کرد؟ بعد از آن بر سبيل اعتذار يوشع گفت: وَ ما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ: و فراموش نکرد بر من ياد آن را مگر شيطان که مرا مشغول ساخت، أَنْ أَذْکُرَهُ: اينکه ياد آورم تو را از حال ماهى. نزد بعضى مراد «نسان» ترک و فقدان است، پس معنى آنکه:
وقت رسيدن ما به صخره و نزول ما در آنجا، من واگذاشتم و نيافتم ماهى را، و ترک نشد بر من ياد آن مگر به وسوسه شيطان که ياد آورم تو را. اين به جهت آنست که اگر موسى را از واقعه ماهى متذکر مى‌ساخت، هر آينه موسى از آن محل تجاوز نمى‌نمود و رنج به او نمى‌رسيد. خلاصه يوشع، موسى عليه السلام را خبر داد که:
وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً: پس فرا گرفت ماهى راه خود را در دريا راه عجيبى که هر جا مى‌رفت راه فراخ پيدا و زمين دريا خشک مى‌شد، و به جهت آنکه شيطان قصه ماهى را از ياد من برد اين همه رنج کشيديم و فکر طعام ديگر ننموديم. بعضى مفسرين گفته‌اند «وَ ما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ» نهايت کلام يوشع،
جلد 8 - صفحه 85
و ضمير «وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ» راجع به موسى است، يعنى حق تعالى به پيغمبر اکرم صلى اللّه عليه و آله خبر داده که موسى بعد از استماع اين سخن از يوشع، قصد مراجعت نمود و فرا گرفت راه خود را در دريا راهى عجيب و غريب.
رفع شبهه: اگر کسى گويد انقلاب ماهى بريان به زنده شدن حالت عجيبه غريبه است که خدا قرار داد حصول اين امر را دليل بر وصول به مطلوب، پس چگونه يوشع آن را متذکر نشد؟ جواب آنکه: چون يوشع بسيار معجزات و خارق عادات از موسى عليه السلام مشاهده کرده بود مانند عصا و شکافتن دريا و جريان آب از سنگ و غيره، لذا به ظهور اين امر نزد او، وقعى و اهميتى عظيم پيدا نشد؛ بنابراين التفات به آن ننموده، ترک کرد يادآورى موسى را از اين واقعه.
عبد الرحمن زيد گفته: جاى تعجب باشد که ماهى بريان بعد از مدت دراز زنده شود و در دريا برود و از رفتن او راهى پيدا شود. ابن زيد گويد: نصف ماهى بوده. وهب گفته: از رفتن ماهى به دريا راهى پيدا شد مانند جوئى. شيخ طبرسى گويد: خداى تعالى گرسنگى را بر موسى وارد فرمود تا متذکر شود قضيه ماهى را «1».