آیه ۶۳ سوره کهف

سوره کهف(الكهف)، آیه ۶۳ · جزء ۱۵ · صفحه ۳۰۱

قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا

گفت: «به خاطر داری هنگامی که ما (برای استراحت) به کنار آن صخره پناه بردیم، من (در آن جا) فراموش کردم جریان ماهی را بازگو کنم -و فقط شیطان بود که آن را از خاطر من برد- و ماهی بطرز شگفت‌آوری راه خود را در دریا پیش گرفت!»

معنی کلمات و عبارات
«أَوَیْنَا»: پناه بردیم و اقامت گزیدیم. «الصَّخْرَةِ»: سنگ بزرگ و سخت. «مَآ أَنسَانِیهُ»: آن را از یادم نبرده است. ضمیر (هُ) می‌بایست به صورت (هِ) و مکسور خوانده شود، ولی مضموم بودن آن برابر قرائت حفص و یکی از لغات عرب است (نگا: فتح / ). «عَجَباً»: به گونه شگفت‌انگیز. راه شگفت‌انگیز. این واژه صفت مصدر محذوف، یعنی: إِتِّخَاذاً عَجَباً، و یا این که مفعول دوم (إِتَّخَذَ) می‌باشد. «وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً»: ماهی به گونه شگفتی بعد از زنده شدن به دریا فرو رفت. برخی نیز گفته‌اند: خدمتکار به گونه بس استوار و سرحال برای جبران فراموشی به سوی دریا برای گرفتن ماهی یا ماهیهای دیگری رفت.
نزول
نکات آیه
۱- موسى(ع) و همسفرش، کنار صخره اى در مجمع البحرین، آرمیدند. «إذ أوینا إلى الصخرة» ۲- ماهىِ همراه موسى و یوشع، در مجمع البحرین، در آب دریا فرو غلتید و از دسترس آنان دور شد. «واتخذ سبیله فى البحر عجبًا» ۳- حرکت ماهى بى جان به سمت دریا و فرو رفتن در آن، از چشم موسى(ع) پنهان مانده، ولى خدمت کارِ وى آن را دیده بود. «أرءیت إذ أوینا إلى الصخرة فإنّى نسیت الحوت ... أن أذکره» «أن أذکره»، بدل براى ضمیر مفعولى در «ما أنسانیه» است و مفاد جمله این است که شیطان، ذکر ماجراى ماهى را براى تو، از یاد من برد. این گفته نشان مى دهد که یوشع، ماجراى ماهى را مى دانست، ولى موسى(ع) از آن خبر نداشت. ۴- همسفر موسى از بازگویى سرگذشت ماهى، براى موسى(ع)، در مدّت استراحت شان در مجمع البحرین، غفلت کرد. «قال أرءیت إذ أوینا إلى الصخرة فإنّى نسیت الحوت» «صخرة» به معناى «تخته سنگ بزرگ» است. «أوینا إلى الصخرة» یعنى: «براى استراحت، در کنار آن صخره، جاى گرفته بودیم.». ۵- همسفر موسى، در پى درخواست تهیه چاشت از جانب موسى(ع)، ماجراى رفتن ماهى به دریا را به یادآورد. «ءاتنا غداءنا ... قال أرءیت ... فإنّى نسیت الحوت» ۶- خدمت کار موسى، غفلت خود را از یادآورى ماجراى ماهى به موسى(ع)، ناشى از نفوذ شیطان در خود دانست. «و ما أنسنیه إلاّ الشیطن أن أذکره» ۷- شیطان، براى عدمِ ملاقات موسى و خضر(ع) تلاش مى کرد. «فإنّى نسیت ... و ما أنسنیه إلاّ الشیطن أن أذکره» همسفر موسى با ادات حصر، فراموشى خود را، تنها، به شیطان منتسب کرد; یعنى، هیچ عاملِ دیگرى در کار نبوده است. لذا این نتیجه به دست مى آید که شیطان، به هر طریق، مى خواسته که مانع ملاقات موسى و خضر(ع) شود. ۸- شیطان، بر زدودن مهم ترین خاطره ها از ذهن انسان، توان دارد. «و ما أنسنیه إلاّ الشیطن أن أذکره» خاطره زنده شدن ماهى، با آن که به اعتراف همسفر موسى امرى شگفت بود، با دخالت شیطان، به فراموشى کشانده شد. این، نشان دهنده امکانِ نفوذ عمیق شیطان در انسان است. ۹- خدمت کار موسى (یوشع) به شرارت شیطان و سلطه او بر ذهن انسان، آشنا بود. «ما أنسنیه إلاّ الشیطن أن أذکره» ۱۰- فرو غلتیدن ماهى و حرکت آن در آب - در نظر همسفر موسى - به گونه اى غیرعادى و عجیب بوده است. «واتخذ سبیله فى البحر عجبًا»
تفسیر (۱۰)
روایات و احادیث

۱۱- «عن أبى جعفر(ع) و أبى عبداللّه(ع) قال: إنّه لما کان من أمر موسى الذى کان أعطى مکتل فیه حوت مملّح قیل له: هذا یدلّک على صاحبک عند عین مجمع البحرین ... فانطلق الفتى یغسل الحوت فى العین فاضطرب الحوت فى یده حتّى خدشه فانفلت و نسیه الفتى ; از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت شده: آن گاه که از کار موسى(ع) گذشت آنچه در زندگى او پیش آمد، زنبیلى به او داده شد که در آن یک ماهى نمک زده بود. به وى گفته شد: «این ماهى، تو را به صاحب ات، نزد چشمه اى در محل تلاقى دو دریا، راهنمایى مى کند ... پس آن جوانى که همراه موسى(ع) بود، رفت که ماهى را در آن چشمه بشوید، ماهى در دست او به حرکت درآمد تا این که به او خراش وارد کرد و از چنگ او درآمد (و رفت) و جوان آن را فراموش کرد». [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۲، ص ۳۲۹، ح ۴۱; نورالثقلین، ج ۳، ص ۲۷۱، ح ۱۲۹.]

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۰)
  • فرو غلتیدن ماهی (نمک زده) و حرکت ان در اب امری عجیب در نظر همسفر موسی(علیه السلام)
  • فرو غلتیدن ماهی و حرکت ان در اب در نظر یوشع(علیه السلام)، بهگونهای غیر عادی و عجیب
  • بی بهره شدن موسی(علیه السلام) و همسفرش از خوردن ماهی، با فرار ماهی به سوی دریا+۱ آیه
  • فراموشی، زمینه بی بهره شدن موسی(علیه السلام) و همسفرش از خوردن ماهی+۱ آیه
  • ماهی، خوردنی همراه موسی(علیه السلام) و همسفرش، هنگام رسیدن به مجمع البحرین+۲ آیه
  • ماهی، از خوردنیهای مباح برای انسان+۳ آیه
  • ماهی، از غذاهای خوردنی مباح برای موسی(علیه السلام) و جوان همراهش، در سفر به مجمع البحرین+۳ آیه
  • زنده شدن ماهی بی جان همراه موسی(علیه السلام)، در محلّ تلاقی دو دریا+۱ آیه
  • پناه اوردن موسی(علیه السلام) و همسفرش، به سنگ سخت+۱ آیه
  • سؤال تعجّب انگیز «یوشع» از جا گذاشتن ماهی و حرکت ان در اب
  • سؤال تعجّب انگیز یوشع(علیه السلام) از جا گذاشتن ماهی نمک زده و حرکت ان در اب
  • ایجاد فراموشی در هم سفر موسی(علیه السلام)نسبت به ماهی، ابزار شیطان برای اخلال در سفر انان
  • نقش شیطان، در فراموشکاری انسان+۱ آیه
  • توانایی شیطان، در فراموشکاری انسان+۱ آیه
  • توانایی شیطان، بر زدودن مهم ترین خاطره ها از ذهن انسان+۱ آیه
  • شیطان، عامل فراموشی انسان+۲ آیه
  • فراموشی یوشع بن نون، از بیان به اب افتادن ماهی در دریا، برای موسی(علیه السلام)
  • یوشع بن نون، فراموش کننده مراقبت از ماهی
  • اقرار یوشع بن نون به فراموشکاری خویش و نسبت دادن ان به شیطان
  • ماهی، از خوردنیهای مباح برای انسان+۳ آیه
  • ماهی از خوردنیهای مباح، برای موسی علیه السلام و همسفرش+۱ آیه
  • زنده شدن دوباره ماهی همراه موسی علیه السلام و همسفرش، پس از افتادن در مجمعالبحرین+۱ آیه
  • ارمیدن موسی علیه السلام و همسفرش (یوشع علیه السلام)، کنار صخرهای در مجمعالبحرین+۱ آیه
  • همراه بودن یک ماهی با موسی علیه السلام و همسفر او (یوشع علیه السلام)، برای غذا، هنگام رسیدن به مجمعالبحرین+۱ آیه
  • غفلت موسی علیه السلام و همسفرش (یوشع علیه السلام)، هنگام رسیدن به مجمعالبحرین، از ماهی همراه خویش+۱ آیه
  • زنده شدن ماهی بیجان همراه موسی علیه السلام و همسفرش (یوشع علیه السلام) در مجمعالبحرین و حرکت ان به سوی دریا به گونه غیر عادی+۲ آیه
  • مشاهده حرکت ماهی بیجان به سمت دریا و فرو غلطیدن ان در مجمعالبحرین از سوی یوشع علیه السلام+۱ آیه
  • غفلت یوشع علیه السلام از بازگویی سرگذشت ماهی، برای موسی علیه السلام، در مدّت استراحتشان در مجمعالبحرین+۱ آیه
  • بازگو کردن ماجرای رفتن ماهی به دریا در مجمعالبحرین، از سوی یوشع علیه السلام به موسی علیه السلام، در پی درخواست ان حضرت از اوردن غذا از جانب وی+۲ آیه
  • صخره کنار دریا، پناهگاه موسی علیه السلام و جوان خدمتگزار وی+۱ آیه
  • زنده شدن ماهی و فرار ان به سوی دریا، زمینه بیبهره شدن موسی علیه السلام و همسفرش از خوردن ماهی+۱ آیه
  • فراموشی، زمینه بیبهره شدن موسی علیه السلام و همسفرش از خوردن ماهی+۱ آیه
  • جا گذاشتن ماهی (تهیّه شده برای تغذیه) در محلّ تلاقی دو دریا و فراموشی ان از سوی موسی علیه السلام و یار همسفرش+۱ آیه
  • زنده شدن ماهی مرده موسی و حرکت ان در دریا+۱ آیه
  • رفتن ماهی مرده به دریا، مایه شگفتی غلام و همراه موسی علیه السلام+۱ آیه
  • معاشرت و همراهی یوشع با موسی علیه السلام در سفر به سوی مجمعالبحرین برای دیدار با خضر علیه السلام+۲ آیه
  • تعجّب یوشع علیه السلام، از زنده شدن ماهی و حرکت ان در دریا+۱ آیه
  • بیبهرهشدن یوشع علیه السلام، از خوردن ماهی، در پی زنده شدن و فرار در دریا+۲ آیه
  • فراموشی یوشع علیه السلام از بازگو کردن جریان فرار ماهی برای موسی علیه السلام
  • شیطان، عامل فراموشی خاطره و جریان فرار ماهی از ذهن یوشع علیه السلام
واژه‌ها