تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَکِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (164)
بعد از آن ذکر نعمت اعظم را که بعث حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است بيان فرمايد:
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ: هر آينه به تحقيق منت گذارد خداوند بر مؤمنان، إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا: زمانى که برانگيخت در ميان ايشان پيغمبرى، مِنْ أَنْفُسِهِمْ: از جنس خود ايشان يعنى بشر، تا آدميان مستأنس شوند به او و از کلام او به آسانى بهره‌ور شوند. گرچه بعث پيغمبر عام است به تمام مکلفين، لکن تخصيص به مؤمنان به سبب قبول ايمان و تصديق به او، هدايت و سعادت و نجات را دريابند. شأن پيغمبر آنکه: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ: مى‌خواند بر ايشان آيات خدا را که قرآن باشد، يا اعلام فرمايد به آنها شواهد توحيد را، وَ يُزَکِّيهِمْ:
و پاک مى‌گرداند ايشان را از اخلاق رذيله يا از ادناس مقتضيات طبيعت به افاضات رشحات احکام شريعت، و اصلاح فرمايد باطن و ظاهر ايشان را، وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ: و تعليم فرمايد ايشان را کتاب قرآن، وَ الْحِکْمَةَ: و معارف شرعيه و عقليه را که مانع شود از جهل و فعل قبيح که تعبير از آن به سنت نبويه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 293
است. وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ: و بدرستى که شأن اينست که بودند همه مردمان پيش از بعثت حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ: هر آينه در گمراهى آشکارا که به کلى اخلاق انسانيت از ميان رفته و رويه سبعيت و وحشيت فرا گرفته، در چنين جاهليتى، اين وجود مقدس را خداى تعالى مبعوث فرمود.
تبصره: آيه شريفه را دلالاتى است: 1- لزوم سپاسدارى و حق شناسى نسبت به بعث پيغمبرى که موجب حيات بشر باشد. 2- خصوص بشريت او به واسطه جنسيت و مؤانست و رسيدن به کمال آدميّت. 3- شأن آن حضرت به تلاوت فرامين الهى بر ايشان و تزکيه اخلاق آنان از رذائل و آنچه موجب پستى مقام انسانيت و تعليم کتاب قرآن و معارف الهيه و آنچه مانع از قبايح باشد.
4- ظهور اين نور هدايت الهيه در تراکم ظلمات شيطانيه و طرق ضالّه مضله، چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه اشاره فرمايد: بعثه و النّاس ضلّال فى حيرة و حاطبون فى فتنة قد استهوتهم الاهواء و استزلّتهم الکبرياء و استخفّتهم الجاهليّة الجهلاء، حيارى فى زلزال من الامر و بلاء من الجهل فبالغ صلّى اللّه عليه و آله فى النّصيحة و مضى على الطّريقة و دعا الى الحکمة و الموعظة الحسنة «1». مبعوث فرمود حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را، و آنکه مردمان گمراه بودند در سرگردانى، و خبط کننده بودند و به سر در مى‌آمدند در فتنه و بلا به سبب نرفتن به طريق مستقيم. بتحقيق از راه برده بود آنها را آرزوها، و لغزانيده بود ايشان را تکبر. و سبک و بى‌آرام کرده بود ايشان را جاهليت جهلاء، در حالى که حيران بودند در تزلزل در کار خود و در غم و غصه و بدى احوال از نادانى. پس مبالغه فرمود حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در نصيحت کردن و گذراندن بر طريقه حضرت عزّت، و خواند مردمان را به حکمت و موعظه حسنه تا آنها را از غرقاب هلاکت کفر به ساحت نجات اسلام
«1» نهج البلاغه، خطبه 95 (صبحى الصالح)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 294
رسانيد:
از ظلمات ضلال راه که بردى برون
گر نشدى نور تو پرتو شمع روان