تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (75)
جلد 8 - صفحه 95
قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ: گفت خضر آيا نگفتم مر تو را در اول مصاحبت. إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً: بدرستى که تو هرگز نتوانى با من و بر کارهاى من صبر ورزيدن.
در علل- حضرت صادق عليه السلام در ذيل حديثى فرمايد: چون خضر، غلام را کشت، موسى غضبناک شده جامه خضر را کشيد و گفت به او: اقتلت نفسا زکيّة بغير نفس لقد جئت شيئا نکرا! قال له الخضر انّ العقول لا تحکّم على امر اللّه تعالى ذکره بل امر اللّه يحکّم عليها فسلّم لما ترى منّى و اصبر عليه فقد کنت علمت انّک لن تستطيع معى صبرا «1». آيا کشتى نفس پاکى را بدون آنکه قتلى نموده باشد؟ خضر گفت: عقول حکم نکند بر امر الهى، بلکه امر سبحانى حکومت دارد بر عقول. پس تسليم شو مر آنچه را که بينى، و صبر کن، بتحقيق من دانسته بودم که تو تحمل ندارى بر کار من، يعنى صبر بر تو آسان نيست، بلکه دشوار خواهد بود.
نکته: تکرار اين قول به جهت تأکيد امر و تحقق آنچه را که به او اوّل مصاحبت گفته بود، لذا کلمه «لک» در اينجا زايد شد و نسبت کار را به منکر به حسب ظاهر است، چون کشتن نفسى که او را گناهى ندانند صورت منکر دارد تا آنکه بدانند که مستحق کشتن باشد.
تنبيه: ميان مفسرين اختلاف است در اين غلام: بعضى برآنند که بالغ و کافر و راهزن و مفسد بوده، بنابراين مستحق کشتن باشد. و نزد جمعى نابالغ بود، بنابراين بلاخلاف و مسلما خضر او را به فرمان الهى کشت، و هيچ فرق نيست ميان آنکه خداى تعالى ملک الموت را فرمايد که جان او را قبض نمايد و ميان آنکه پيغمبر را امر نمايد که او را بکشد، که در هر دو حال بعض مکلفان را در آن اعتبار و لطف، و مقتول را بر خداوند سبحان عوض خواهد بود. و ايضا بايد دانست که در هر دو مرتبه به سؤال خرق سفينه و کشتن غلام، خضر، به موسى جوابى
«1» علل الشرايع، شيخ صدوق، باب 54، ص 60- 61.
جلد 8 - صفحه 96
نگفت و علت را بيان ننمود، بلکه به جواب هر سؤال همان قول خود که در اول امر متعلق صبر نکردن به موسى گفته بود بيان نمود، تا علم بواطن امور او بر موسى منکشف گردد، و داند که علل باطنه اين افعال را مى‌دانم. موسى دانست که خضر مى‌خواهد يک مرتبه علل افعال خود را بگويد، پس موسى براى بيان علل، خضر را بر ترک مصاحبت آماده کرد.