اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَقَد مَن‌َّ اللّه‌ُ عَلَي المُؤمِنِين‌َ إِذ بَعَث‌َ فِيهِم رَسُولاً مِن أَنفُسِهِم يَتلُوا عَلَيهِم آياتِه‌ِ وَ يُزَکِّيهِم وَ يُعَلِّمُهُم‌ُ الکِتاب‌َ وَ الحِکمَةَ وَ إِن کانُوا مِن قَبل‌ُ لَفِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ (164)
هر آينه بتحقيق منت گذارد خداوند بر مؤمنين زماني که فرستاد در ميان آنها پيغمبري از خود آنها تلاوت فرمايد بر آنها آيات الهي را و تزکيه نمايد از آنها ارجاس و اخلاق سيّئه را و تعليم فرمايد بآنها کتاب و حکم و مصالح را و اگر چه بودند قبل از بعثت در گمراهي آشکارا.
لَقَد مَن‌َّ اللّه‌ُ منّت اظهار بزرگي نعمت است و اظهار احتياج منعم اليه است بنعمت و قدرداني او و نگاهداري پاس نعمت منعم را و اينکه از مخلوق نسبت بمخلوق
جلد 4 - صفحه 418
قبيح است زيرا اولا منافي با اخلاص و قربت است و ثانيا بنده مستقل در انعام نيست تفضّل و توفيقي است خدا باو عنايت فرموده و ثالثا از خود او نيست از خداوند است و رابعا موجب تحقير و کوچکي و شرمندگي طرف ميشود، لکن از جانب خدا بجا و بموقع است بايد بنده قدردان نعمت خدا باشد و در پيشگاه احديت حقير و ناچيز باشد و شدّت احتياج بنعم او دارد و خداوند مستقل‌ّ در انعام است و از خود او است و بالجمله منّت نظير تکبّر است که از بنده بسيار قبيح است و خاص پروردگار است، و اينکه در بعض السنه است که خداوند براي نعم خود منّت بر بندگان نميگذارد غلط است يکي از صفات ربوبي (هو المنّان بالعطية) است و آيات شريفه دال بر آن است قُل لا تَمُنُّوا عَلَي‌َّ إِسلامَکُم بَل‌ِ اللّه‌ُ يَمُن‌ُّ عَلَيکُم أَن هَداکُم لِلإِيمان‌ِ إِن کُنتُم صادِقِين‌َ حجرات آيه 17 قال‌َ أَنَا يُوسُف‌ُ وَ هذا أَخِي قَد مَن‌َّ اللّه‌ُ عَلَينا يوسف آيه 90 لَو لا أَن مَن‌َّ اللّه‌ُ عَلَينا لَخَسَف‌َ بِنا قصص آيه 82، الي غير ذلک من الآيات.
علي المؤمنين وجه اختصاص بمؤمنين با اينکه حضرت مبعوث بر کافّه جن‌ّ و انس است براي اينست که مؤمنين از بعثت او بهره برداري کردند و هدايت شدند، و اما کفار و مشرکين حجت بر آنها تمام تر شد و عذاب شديدتر و ضلالت آنها زيادتر گرديد پس بر آنها نقمت است چنانچه در زيارت امير المؤمنين عليه السّلام است
(السلام علي حجّة اللّه البالغة و نعمته السابغة و نقمته الدامغة).
إِذ بَعَث‌َ فِيهِم رَسُولًا مِن أَنفُسِهِم بعث قريب المعني است با ارسال و بفارسي بر انگيختن، و حقيقت بعث از حال ضعف و سستي و خمود بحال قوّت و علوّ است مثلا از حال نوم بيقظه مثل مَن بَعَثَنا مِن مَرقَدِنا يس آيه 52، يا از حال موت بحيوة ثُم‌َّ إِنَّکُم يَوم‌َ القِيامَةِ تُبعَثُون‌َ مؤمنين آيه 16، يا از حال نزول بمقام
جلد 4 - صفحه 419
ارتفاع مثل عَسي أَن يَبعَثَک‌َ رَبُّک‌َ مَقاماً مَحمُوداً اسري آيه 79.
و در اينکه مقام بعث بمقام نبوت و رسالت و ولايت کليه و سائر شئونات نبويه است، در ميان آنها رسولي که از نوع خود آنها باشد، از ملک يا جن يا سائر مخلوقات نباشد تا بتوانند با او تماس بگيرند و معاشرت کنند، بلکه بلسان قوم خود تا زودتر بتوانند استفاده کنند وَ ما أَرسَلنا مِن رَسُول‌ٍ إِلّا بِلِسان‌ِ قَومِه‌ِ لِيُبَيِّن‌َ لَهُم ابراهيم آيه 4.
يَتلُوا عَلَيهِم آياتِه‌ِ تلاوت بمعني قرائت است، لکن تلو يکديگر يعني آية بعد آيه که يکي تابع ديگري است، و آيات آيات قرآني است که هر آيه يک معجزه است، و از اينکه جهة تعبير بآيات کرده‌اند.
وَ يُزَکِّيهِم تزکيه بمعني رفع کسافت و رجاست و پليدي و خباثت و نجاست است، و حضرتش مبعوث شد براي رفع رجس کفر و شرک و اخلاق رذيله و افعال سيّئه که در دوره جاهليت سر تا سر عالم را گرفته بود بالاخص در جزيرة العرب.
وَ يُعَلِّمُهُم‌ُ الکِتاب‌َ و کتاب قرآن است، و تعليم غير از تلاوت است، تلاوت مجرد قرائت است، و تعليم بيان مفاد آيات و تفسير و تأويل آن است.
و الحکمة بيان احکام و اخلاق و عقائد و مواعظ و نصايح آن است.
وَ إِن کانُوا مِن قَبل‌ُ يعني قبل از اسلام و بعثت حضرت رسالت لَفِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ ضلالت گمراهي و راه نجاتي نداشتن است و اينکه دو قسم است.
يکي گمراهي مخفي که نميداند گمراه شده و يکي آشکارا که متحيّر شود و راه نجات نداشته باشد.
420