تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (65)
بعد از آن شأمت عاقبت مخالفين فرمان سبحانى را بيان فرمايد:
وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ: و هر آينه دانستيد و به تواتر به شما رسيده (خطاب به يهود زمان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است) الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِي السَّبْتِ: خبر آن کسانى که تجاوز کردند از شماها در حکم روز شنبه، که نهى شده بودند از صيد ماهى در زمان حضرت داود عليه السلام.
نکته: اصل سبت به معنى قطع است. چون در اين روز مأمور شده بودند به ترک صيد، و قطع کارهاى دنيا را نموده از صبح تا شام مشغول عبادت خدا شوند، لذا موسوم به سبت گرديد.
خدعه اهل سبت: جماعتى از بنى اسرائيل در زمان حضرت داود عليه السلام به شهر ايله در ساحل بحر اخضر مقيم بودند. مخالفت در حکم سبت نموده در آن روز صيد ماهى کردند. در روايت آمده که روز شنبه ماهيان تمامى در دريا به آن مکان جمع مى‌شدند و سر از آب بيرون کرده ايمن بودند از اينکه کسى متعرض آنها نمى‌شد، چه مدت متمادى بود که در اين روز هيچکس صيد آنها نمى‌کرد، لذا دانسته دليرانه مجتمع و آخر روز همه مى‌رفتند و از آنها اثرى ديده نمى‌شد تا شنبه ديگر. اجتماع ماهيان را روز شنبه دو جهت بيان نموده: يکى آنکه امتحانى بود براى اهل آن قريه و ديگر آن روزى که حضرت يونس عليه السلام به شکم ماهى رفت روز شنبه بود. لذا ماهيان در آن روز به زيارت ماهى که حامل پيغمبر بود، مى‌آمدند.
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 206.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 167
خلاصه اين امر بر سکنه آن قريه شاقّ آمده آخر الامر حيله نمودند و در ساحل دريا حفره‌ها کندند، و از آب دريا در آن مى‌گشادند. روز شنبه آن حفره‌ها را باز و پر از ماهى مى‌شد، آخر روز راه را مسدود مى‌نمودند، تا ماهيان نتوانند برگردند. روز يکشنبه صيد مى‌کردند و مى‌گفتند: روز يکشنبه صيد ماهى کنيم. صاحب جمعيت و مال زياد شدند. در اين واقعه سه دسته شدند: فاعله، ساکته، ناهيه. فاعله- کسانى بودند که بدين طريق صيد نمودند. ساکته- کسانى بودند که ساکت شده بکنار رفتند. ناهيه- کسانى بودند که بناى نهى از منکر را گذاشتند، که از خدا بترسيد و مخالفت امر الهى نکنيد که عاقبت وخيم است. چون منتهى نشدند، از آنها انزوا اختيار کرده ترک مخالطه و مناکحه و معامله با آنها نمودند.
چون تجاسر در فرمان الهى و طغيان آنها از حد گذشت، مستوجب شدند عذاب را. فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ: پس فرمان داديم ايشان را بعد از مخالفت امر، باشيد بوزينه‌گان رانده شده و خوار گشته. يعنى هم مسخ به صورت بوزينه، هم طرد از رحمت واسعه الهيه. به محض اراده، فورا دو دسته فاعله و ساکته هر دو مسخ شدند، به صورت بوزينه. يعنى با حقيقت انسانى تبديل صورت آنها شد به صورت حيوانى.
مروى است که صبح آن شب که عذاب نازل شد طايفه ناهيه که از آنها خارج شده بودند، هيچ آوازى و صدائى از آنها نشنيده و در خانه‌ها بسته و کسى را نديدند. پس بالاى ديوار شهر آمده نظاره کردند، همه را به صورت بوزينه يافتند، شکر خدا بجاى آورده در طاعت افزودند، و آن مسوخات سه روز باقى و بعد همگى مردند.
در مجمع البيان ابن عباس گويد: خداى تعالى آنها را مسخ نمود، به جهت عقوبت و سه روز باقى بودند و طعام و آب و تناسل نداشتند. پس هلاک شدند و باد آنها را به دريا ريخت و هيچ قومى را حق تعالى مسخ ننمود مگر آنکه هلاک فرمود، و اين ميمونها و خوکها از نسل مسوخات نيستند، بلکه به صورت و شکل آنها هستند براى عبرت.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 168
و اجماع مسلمين بر اينست که نيست فردى در بوزينه‌ها و خوکها که اولاد آدم باشد و اگر اينها از اولاد مسوخات بودند، هر آينه از بنى آدم بودند «1». و حال آنکه متعقل نيست.