تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَمَّا الْجِدارُ فَکانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما وَ کانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّکَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَ يَسْتَخْرِجا کَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِکَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (82)
وَ أَمَّا الْجِدارُ: و اما آن ديوار که مستقر نمودم. فَکانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ
«1» منهج الصادقين ج 5 ص 373.
جلد 8 - صفحه 103
فِي الْمَدِينَةِ: پس بوده است براى دو کودک يتيم در شهر مذکور يکى نامش «اصرم» و ديگرى «صريم». وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما: و هست در زير ديوار گنجى براى ايشان، و اگر ديوار خراب شدى آن گنج ظاهر و مردمان برداشتى. وَ کانَ أَبُوهُما صالِحاً: و بود پدر ايشان مردى شايسته و نيکوکار اسمش «کاشح».
مفسرين گفته‌اند: ميان آنها و پدر صالح ايشان هفت پدر فاصله بود، و حق تعالى به جهت صلاح آن پدر، محافظت آن گنج فرمود تا به آن يتيمان عايد گردد «1». و مؤيد اين قول روايتى است از حضرت صادق عليه السلام که بعد ذکر مى‌شود.
فَأَرادَ رَبُّکَ: پس خواست آفريدگار تو. أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما: اينکه برسند يتيمان به حد قوت و کمال رشد خود. وَ يَسْتَخْرِجا کَنزَهُما: و بيرون آورند گنج خود را از زير ديوار. رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ: به جهت بخشش از پروردگار تو، يا در حالتى که رحمت شده‌اند از نزد او.
عياشى از حضرت صادق عليه السلام: انّ اللّه ليصلح بصلاح الرّجل المؤمن ولده و ولد ولده و يحفظه فى دويرته و دويرات حوله فلا يزالون فى حفظ اللّه لکرامته على اللّه ثمّ ذکر الغلامين و قال الم تر انّ اللّه شکر صلاح ابويهما لهما. «2» بدرستى که خداى تعالى هر آينه به صلاح آورد به سبب نيکوکارى مرد مؤمن، اولادش را و اولاد اولادش را، و حفظ فرمايد او را در خانه خود و اهل خانه‌هاى اطراف او را. پس هميشه در حفظ الهى هستند به جهت کرامت آن مرد مؤمن نزد خدا، بعد ذکر فرمايد غلامين را و فرمود: آيا ندانى که خداوند به جزاى نيکوکارى پدر و مادر صالح، خضر را فرستاد که ديوار را براى ايشان بسازد هفتصد سال فاصله بود.
«1» منهج الصادقين ج 5 ص 374.
«2» عياشى ج 2 ص 337 حديث 63- مجمع البيان ج 3 ص 488.
جلد 8 - صفحه 104
در عوالم- از حضرت صادق عليه السلام فرمود: چون بپا داشت عالم ديوار را، خدا وحى فرمود به موسى عليه السلام: انّى مجازى الابناء بسعى الاباء ان خيرا فخيرا و ان شرّا فشرا لا تزنوا فتزنى نسائکم من وطئ فراش مسلم وطئ فراشه کما تدين تدان.
بدرستى که من جزا دهم پسران را به سعى پدران، اگر عملشان خير باشد پس جزاى آنها خير است، و اگر عملشان شر باشد جزاى آنها شر باشد. زنا نکنيد که زنا کنند زنان شما را، هر که قدم گذارد فراش مسلمانى را قدم گذارده شود فراش او، همچنانکه جزا دهيد جزا داده شويد. «1» تتمه: صدوق (رحمه اللّه) از حضرت امير المؤمنين عليه السلام: قال کان ذلک الکنز لوحا من ذهب فيه مکتوب بسم اللّه الرّحمن الرّحيم: عجبت لمن يعلم انّ الموت حقّ کيف يفرح، عجبت لمن يؤمن بالقدر کيف يحزن، عجبت لمن يذکر النّار کيف يضحک، عجبت لمن يرى الدّنيا و تصرف اهلها حالا بعد حال کيف يطمئنّ اليها.
آن گنج، لوحى بود از طلا، در آن نوشته بود: بسم اللّه الرحمن الرحيم، نيست خدائى بجز ذات احديت بارى تعالى و محمد صلّى اللّه عليه و آله فرستاده خدا است. عجب دارم از کسى که مى‌داند مرگ حق است، چگونه خوشحال مى‌شود عجب دارم کسى را که ايمان دارد به قدر، چگونه محزون شود. عجب دارم کسى را که ياد آورد آتش را، چگونه مى‌خندد. عجب دارم کسى را که مى‌بيند دنيا و تغيير اهلش را حالى بعد حالى، چگونه مطمئن شود به آن «2».
و اين دو روايت به چند سند به الفاظ مختلفه نقل شده، و در روايت على بن ابراهيم قمى ابتداى حديث اخير چنين است «بسم اللّه الرحمن الرحيم لا اله الّا اللّه محمّد رسول اللّه و الائمّة حجج اللّه» بعد بقيه را نقل نموده. «3»
«1» کلمة اللّه سيد حسن شيرازى، ص 193- 192 حديث 226 و بحار الانوار ج 13 ص 296 حديث 13 به نقل از کافى.
«2» تفسير برهان ج 2 ص 473 بنقل از شيخ صدوق مجمع البيان ج 3 ص 488.
«3» تفسير قمى ج 2 ص 40.
جلد 8 - صفحه 105
حکايت: از يحيى بن اسمعيل نقل است که گفت: مرا خواهرى بود، خللى در عقل داشت، و با وجود بر اين به نماز و طهارت اهتمامى تمام داشت. مدت پانزده سال او را در غرفه‌اى نشانيدم، و در اين مدت پائين نيامد. شبى خفته بودم، کسى در زد، گفتم: کيست؟ گفت: منم خواهر تو. تعجب نمودم که او از غرفه پائين نيامده بود، در را گشودم. گفتم: خير است. گفت: بلى، ديشب خفته بودم، يکى بيامد سلام نمود، گفت: «حق تعالى پدرت اسمعيل به جهت جده تو «سلمه» که زن صالحه بود، نگهداشت و تو را براى صلاح پدرت اسمعيل حفظ فرمود. اگر خواهى دعا کنم خدا تو را عافيت دهد و اگر خواهى بر اين بلا صبر کن که بهشت ترا باشد.» من گفتم: بهشت خواهم، و لکن توقع عافيت دارم. گفت: در دنيا تو را صحت و آخرت هم بهشت مرحمت فرمايد به صلاح پدرانت.
بعد از بيان حکمت افعال سه‌گانه، خضر خواست موسى را آگاه سازد به اينکه من آنها را به امر الهى بجا آوردم نه از پيش خود، لذا گفت: وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي: و بجا نياوردم آنچه را که ديدى از رأى و اجتهاد خود، بلکه به فرمان حق تعالى بوده، زيرا اقدام بر تنقيص اموال و سفک دماء جايز نيست مگر به وحى سبحانى و نص صريح. ذلِکَ: اينکه مذکور شد از تفسير و تأويل امور متعلقه. تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً: حقيقت آن چيزى است که نتوانستى بر آن صبر کردن به جهت آن که به حسب ظاهر شرع منکر مى‌نمود. خلاصه موسى و خضر يکديگر را وداع نموده، هر يک روى به منزل خود نهادند.
در تفسير لوامع: موسى وقتى خواست از خضر مفارقت کند، گفت: مرا وصيتى نما. خضر گفت: لا تطلب العلم لتحدّث و اطلب العلم لتعمل به.
طلب علم مکن به غرض حديث کردن، و طلب کن علم را به جهت عمل نمودن به آن.
در کافى- از حضرت صادق عليه السلام: قال: قال الخضر لموسى صلوات اللّه عليهما: يا موسى: انّ اصلح يوميک الّذى هو امامک فانظر اىّ يوم هو و اعدّ له الجواب فانّک موقوف و مسئول و خذ موعظتک من الدّهر فانّ الدّهر طويل قصير فاعمل کانّک ترى ثواب عملک ليکون اطمع لک فى الاجر ما هوات
جلد 8 - صفحه 106
من الدّنيا کما قد ولىّ منها. «1» خضر به موسى عليهما السلام گفت: شايسته‌ترين روزهاى تو روزى است که در پيش دارى، يعنى روز قيامت، پس ببين چگونه خواهد بود براى تو، و جوابى براى آن روز مهيا کن که تو را باز خواهند داشت و از تو سؤال خواهند کرد و پند خود را از زمانه بگير، و از تقلب احوال آن، و بدانکه عمر دنيا دراز است براى کسى که اعمال شايسته کند، و کوتاه است براى کسى که به غفلت گذراند. پس چنان عمل کن که گويا ثواب عمل خود را مى‌بينى تا موجب مزيد طمع تو گردد در ثواب آخرت، بدرستى که آنچه از دنيا مى‌آيد مانند آنها است که گذشته، چنانچه از گذشته‌ها چيزى با تو نمانده است مگر عمل صالحى که کرده باشى و آينده نيز چنين خواهد بود.
تتميم: رياض الجنان- از اربعين، سيد حسين بن دحية بن خليفة الکلبى به اسناد خود از عبد الملک بن سليمان که گفت: يافتم در ذخيره يکى از حواريين مسيح، ورقى که در آن نوشته بود به سريانى: منقول از تورات بعد از مراجعت موسى عليه السلام به قوم خود، هارون سؤال نمود از عجائباتى که مشاهده نموده بود.
موسى گفت: در اثناء آنکه من و خضر بر کنار دريا بوديم، مرغى آمد منقار به دريا زده قطره‌اى گرفت و انداخت به طرف مشرق، و قطره دوم را به طرف مغرب، و سومى را به طرف آسمان، و چهارمى را به زمين، و پنجمى را به دريا انداخت. متعجب شديم، از خضر سؤال کردم، جواب نداد، ناگهان صيادى پيدا و نگاه به ما نموده گفت: چه شده، شما را متفکر و متعجب مى‌بينم از کار مرغى. گفتيم: بلى، گفت: من مرد صياد مى‌دانم و شما دو پيغمبر نمى‌دانيد؟
گفتيم: ما نمى‌دانيم مگر آنچه را که خدا ما را دانا گرداند.
صياد گفت: اين پرنده‌اى است در دريا او را مسلم، زيرا وقتى صدا کند گويد مسلم. پس به قطره‌اى که به طرف مشرق و مغرب انداخت، اشاره نمود به
«1» بحار الانوار ج 13 ص 320- 319 حديث 54- اصول کافى ج 2 ص 459، کتاب الايمان و الکفر، باب محاسبة العمل، حديث 22.
جلد 8 - صفحه 107
پيغمبرى که بعد مبعوث شود امت او شرق و غرب را فرا گيرند. و آن قطره به آسمان، اشاره به آنکه به آسمان عروج کند. و آن قطره در زمين، اشاره به آنکه در زمين مدفون شود. و آن قطره‌اى که انداخت به دريا، اشاره به آنکه علم عالم نزد او به منزله قطره‌اى است نسبت به دريا، وارث برد علم او را وصىّ او و پسر عمّ او؛ و غايب شد. ما دانستيم ملکى بود که خدا او را براى آگاهى ما فرستاد. «1»