تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَکاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً (81)
فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما: پس خواستيم ما آنکه بدلى دهد ايشان را پروردگارشان. خَيْراً مِنْهُ زَکاةً: فرزندى بهتر از او از حيث پاکى و پاکيزگى، يعنى از لوث کفر و فسق و رذايل، مزکى باشد. وَ أَقْرَبَ رُحْماً: و نزديکتر از جهت بخشايش و مهربانى بر پدر و مادر. در کافى و من لا يحضر و مجمع از حضرت صادق عليه السلام و عياشى از حضرت باقر يا صادق عليهما السلام که:
بدل شد به عوض غلام مقتول، دخترى، پس تولد يافت از او هفتاد پيغمبر «2». ابن عباس گويد: آن دختر را پيغمبرى به عقد خود درآورد، و هفتاد پيغمبر از نسل او
«1»- عياشى، ج 2، ص 336 حديث 56.
«2»- مجمع البيان ج 3 ص 487، عياشى ج 2 ص 337 حديث 61.
جلد 8 - صفحه 102
پديد آمد «1».
نکته: قوله تعالى «فَخَشِينا» تغيير اسلوب سخن از متکلم واحد به متکلم مع الغير.
در تفسير لوامع التنزيل فرمايد: احسن تفسير مطابق نقل و عقل آنکه «فخشينا و اردنا» کلام خضر عليه السلام است که خداى تعالى حکايت نموده نه بالعکس، و هرگاه خشيت در اينجا به معنى خوف و کراهت باشد، بالضروره از انفعالات نفسانى و رد و قبول به آن متعلق و محل آن قلب است، چنانچه در قرآن آمده «وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ» پس عقل و نفس و قلب که در وقوع آن شريکند، متعدد و بدين اعتبار جمع آمده. همچنين در اراده هر سه شريکند به خلاف شکستن چيزى که حکم عقل در آن کافى است، پس «فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها» مناسب باشد.
نيشابورى گفته: در خرق سفينه به ظاهر افساد بود، خضر عليه السلام آن را به نفس خود اسناد داد؛ و در اقامه جدار انعام محض بود، به حق تعالى منسوب؛ و در فعل دوم از حيثيت قتل افساد و از جهت عوض انعام بود، پس بين الامرين را جمع نمود.