اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
حَتّي إِذا بَلَغ‌َ مَغرِب‌َ الشَّمس‌ِ وَجَدَها تَغرُب‌ُ فِي عَين‌ٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِندَها قَوماً قُلنا يا ذَا القَرنَين‌ِ إِمّا أَن تُعَذِّب‌َ وَ إِمّا أَن تَتَّخِذَ فِيهِم حُسناً (86)
حتي زماني که رسيد بطرف مغرب زمين يافت که خورشيد فرو رفت در چشمه سياه گل آلود و يافت در آن قسمت قومي را گفتيم اي ذي القرنين يا آنها را معذّب و مؤاخذه کن و يا اينکه اتخاذ کن در آنها خوبي را حَتّي إِذا بَلَغ‌َ مَغرِب‌َ الشَّمس‌ِ نظر به اينکه سه ربع کره زمين در آب است و يک ربع بيرون آنهم يک قسمت اطراف آب قابل سکونت نيست ذي القرنين رسيد در آن قسمت طرف مغرب زمين که قابل سکونت هست و چون کره زمين و آب بحرکت وضعي خود دور خود ميچرخد تصوّر ميشود که خورشيد در آب فرو ميرود و آب دريا از دور که مشاهده ميشود سياه و گل آلود بنظر ميآيد.
وَجَدَها تَغرُب‌ُ فِي عَين‌ٍ حَمِئَةٍ و مراد از عين همان قسمت دريا که بنظر چشمه ميآيد تعبير بعين فرموده وَ وَجَدَ عِندَها قَوماً که کافر و مشرک بودند که فعلا هم اهل مغرب زمين کافر بسيار در آنها هست.
قلنا بطريق وحي خطاب فرموديم باو يا ذَا القَرنَين‌ِ إِمّا أَن تُعَذِّب‌َ اگر هدايت نشدند آنها را بقتل برسان يا در شکنجه بينداز وَ إِمّا أَن تَتَّخِذَ فِيهِم حُسناً اگر قابل هدايت هستند و بشرف ايمان مشرف ميشوند آنها را مورد احسان قرار ده تنبيه بعضي از کلمه قلنا استفاده کردند که ذا القرنين نبي و رسول بوده چون غير نبي مورد وحي و تکلم نميشود و بعضي گفتند بطريق الهام بود و دلالت بر نبوة او ندارد لکن هر دو کلام مخدوش است زيرا وحي بغير نبي هم ممکن است چنانچه بمادر موسي وحي فرمود وَ أَوحَينا إِلي أُم‌ِّ مُوسي قصص آيه 6 بلکه بزنبور عسل هم وحي نمود وَ أَوحي رَبُّک‌َ إِلَي النَّحل‌ِ نحل آيه 70 و الهام هم اطلاق قول بر او بعيد است.