تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَمَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (88)
«1» مجمع البيان ج 3 ص، 49.
«2» مجمع البيان ج 3 ص، 49.
جلد 8 - صفحه 112
وَ أَمَّا مَنْ آمَنَ: و اما هر که ايمان آورد به خداى تعالى. وَ عَمِلَ صالِحاً:
و بجا آورد کارهاى شايسته و پسنديده. فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى: پس مر او راست در هر دو سراى پاداش فعل نيکو. يا مر او راست از روى پاداش ثواب نيکو.
تفسير برهان- از حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله: اتانى جبرئيل من ربّه عزّ و جلّ و هو يقول: ربّى يقرئک السّلام و يقول لک يا محمّد بشّر المؤمنين الّذين يعملون الصّالحات و يؤمنون بک و باهل بيتک بالجنّة فلهم عندى جزاء الحسنى و يدخلون الجنّة «1».
آمد تو را جبرئيل از جانب پروردگار عز و جل و گفت: پروردگار تو سلام مى‌رساند و فرمايد: اى محمد، بشارت ده مؤمنين را، کسانى که بجاى آرند اعمال پسنديده را و ايمان آرند به تو و به اهل بيت تو، پس براى آنان باشد نزد من جزاى نيکو و داخل شوند بهشت را.
وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً: و زود باشد که بگوئيم مر او را از فرمان خود، يعنى بفرمائيم او را کارى آسان. يا بگوئيم او را گفتارى سهل و آسان از فرمان خود، يعنى تکليفى که به او فرمائيم فراخور طاقت او باشد، و کفر سابقه او را مؤاخذه نفرمائيم. مفسرين نقل نموده که ذو القرنين ظلمت را بر ايشان گماشت، ملجأ و مضطر شده ايمان آوردند.
تنبيه: آيه شريفه دليل است بر آنکه عمل صالح، جزء مقوم ايمان است؛ يعنى چنانچه عمل صالح نباشد، ايمان متحقق نگردد، بلکه ايمان عمل است بتمامه.
و قول بعض آن عمل باشد به دليل فرمايش حضرت صادق عليه السلام به ابى عمرو زبيرى «2».
نکته: قوله «جزاء» به قرائت حفص منون به نصب بر تميز و «حسنى» مبتدا و خبر بر او مقدم، بنابر معنى دوم آيه شريفه.
«1» تفسير برهان ج 2 ص 488.
«2» رجوع شود به متن کامل خبر در بحار الانوار ج 69 ص 29- 23 باب ان العمل جزء الايمان روايت 6، و توضيح مفصّل علّامه مجلسى در باره آن، ص 63- 30.
جلد 8 - صفحه 113
شرح حال ذو القرنين: تفسير برهان و بحار «1»- ذيل حديث حضرت امير المؤمنين عليه السلام، به اختصار آنکه: ذو القرنين مالک مشرق و مغرب شد، و ملکى او را محدث بود، رقائيل نام داشت. روزى از عبادت اهل آسمان گفت:
هيچ محل قدمى نباشد در آسمان مگر ملکى قائم که هرگز راکع نشود و راکعى که ساجد نشود و ساجدى که سر بلند نکند؛ ذو القرنين گريه شديدى نمود گفت:
دوست دارم زنده باشم تا عبادت حق را نمايم. رقائيل گفت: در زمين چشمه عين الحيوة و در آن عزيمه‌اى از اسماء الهى است، هر که از آن آشامد نميرد تا مرگ را خواهد. و آن در ظلمات است. ذو القرنين تمام علما و مدرسين کتب انبياء را حاضر، و جويا شد، ندانستند، جوانى را از اولاد اوصياء گفت: يافتم کتابى از آدم عليه السلام تمام چشمه‌ها و درختان در آن ثبت بود، از جمله در مطلع آفتاب چشمه عين الحيوة باشد.
ذو القرنين با هزار حکيم و عالم با عساکر حرکت نمود، مدت دوازده سال تمام کوهها و زمينها و درياها را سير کرد تا به ظلمات رسيد. خضر عليه السلام را مقدم لشکر و دانه سرخى به او داد که روشنى از او ظاهر مى‌شد براى راهنمائى، و از هر منزل خضر عليه السلام حرکت مى‌نمود ذو القرنين وارد مى‌گرديد. در اثناء خضر به چشمه‌اى رسيد به روشنائى آن دانه سرخ رفت، چشمه‌اى ديد از شير سفيدتر و از ياقوت صافتر و از عسل شيرين‌تر. پس از آن خورد و غسل نمود، و به اثر دانه به اصحاب ملحق و حرکت نمود. بعد ذو القرنين رسيده از آن چشمه گذشت و مطلع نشد، تا رسيدند به روشنائى از نور آفتاب و ماه نبود، بلکه نورى بود از انوار الهى. و بالاخره ذو القرنين آب حيات نخورد، لکن خضر عليه السلام چون آشاميد، لذا زنده مى‌باشد.
تتمه: علامه مجلسى (رحمه اللّه) به سند موثق از حضرت امام محمد باقر عليه السلام روايت نموده که: خضر از آب حيات خورد، او زنده خواهد بود تا صور بدمند و همه زندگان بميرند مى‌آيد نزد ما و بر ما سلام مى‌کند. ما صداى او
«1» تفسير برهان ج 2 ص 484- بحار الانوار ج 12 ص 202- 200.
جلد 8 - صفحه 114
را مى‌شنويم و او را نمى‌بينيم، و هر جا که نام او مذکور شود او در آنجا حاضر مى‌شود. پس هر که او را ياد کند بر او سلام کند، و در هر موسم حج در مکه حاضر و حج مى‌کند، و در عرفات وقوف نمايد، و براى دعاى مؤمنين «آمين» مى‌گويد. و زود باشد که حق تعالى خضر را مونس قائم آل محمد (عجل اللّه فرجه) گرداند در وقتى که آن حضرت از مردم غائب گردد، در تنهائى رفيق آن حضرت باشد «1».