تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ وَ لَمَّا أَصابَتْکُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (165)
ترجمه
آيا چون رسيد شما را مصيبتى که بتحقيق رسانديد دو برابر آنرا گفتيد کجا بود اين بگو آن از نزد خودهاتان است همانا خداوند بر همه چيزى توانا است..
تفسير
يکى از حرفهاى مسلمين بعد از جنگ احد اين بود که ميگفتند از چه اين مصيبت بر ما وارد شد با آنکه بما بشارت فتح داده شده بود و جواب اين سؤال اولا بدليل عقل معلوم است و در آيات سابقه هم اشاره بآن شده است که چون خداوند خير محض است از او جز خير و صلاح صادر نميشود و هر چه بر انسان وارد ميشود از شر و فساد مستند باعمال خود انسان است ثانيا معروف است چيزى که عوض دارد گله ندارد دو قوم که با يکديگر نزاع دارند اگر در جنگ اول فاتح شدند و صدمات زيادى برطرف وارد نمودند و در جنگ دوم تقريبا نصف آن صدمات از طرف بآنها وارد شد نبايد زياد نگران باشند زيرا که دست بدست سپرده و بناى روزگار بر اين است که در ميان دعوى و نزاع نان و حلوا قسمت نميکنند زدى ضربتى ضربتى نوش کن جاى اين همه صحبت نيست علاوه بر اينها جواب عمده اشکال که وعده ظفر است در ذيل آيه و لقد صدقکم اللّه وعده بيان گرديد لذا خداوند براى ملامت و اقرار معترضين بخطا بطور سؤال فرمود آيا شما که مصيبتى ديديد با آنکه دو برابر آن بطرف وارد نموديد ميگوئيد چرا بايد بر ما چنين مصيبتى وارد شود در صورتى که آنهم بسوء اعمال خودتان بوده چنانچه مکرر بيان شد که براى مخالفت از دستور پيغمبر (ص) و امر الهى باين مصيبت گرفتار شدند همانا خداوند قادر است شما را بر آنها ظفر بدهد و قادر است آنها را بر شما غالب نمايد نهايت آنکه هر وقت هر چه مقتضى و صلاح باشد همان را بجاى ميآورد و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که مسلمين در جنگ بدر هفتاد نفر از کفار را کشتند و هفتاد نفر را اسير نمودند جمعا مصيبت کفار نسبت به يکصد و چهل نفر بود و در جنگ احد مصيبت مسلمين نسبت به هفتاد نفر بود و براى اين
جلد 1 صفحه 528
غمناک شدند و اين آيه نازل شد و قمى فرموده که در جنگ بدر بنا بود اسرى کشته شوند انصار به پيغمبر عرض کردند خوب است از آنها فديه بگيريم و آنها را رها کنيم جبرئيل نازل شد و عرض کرد خداوند جائز فرمود گرفتن فداء و رها نمودن آنها را بشرط آنکه مسلمين حاضر شوند که در سال بعد بهمان عددى که از آنها فدا گرفتند شهيد شوند و پيغمبر (ص) به اصحاب ابلاغ فرمود و آنها قبول کردند و گفتند خوب است فعلا فديه را ميگيريم و قوت پيدا ميکنيم بعد هم شهيد ميشويم و ببهشت ميرويم و چون در جنگ احد بعدد فديه که گرفته بودند از آنها که هفتاد نفر بودند شهيد شدند اين سؤال و اعتراض را نمودند و اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه اين مصيبت براى آن شرط بوده که قبول نموده بودند و قريب باين مضمون از امير المؤمنين (ع) هم روايت شده است.