تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَکَّاءَ وَ کانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (98)
قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي: گفت ذو القرنين بعد از ساختن: اين سد يا اين اقتدار براى اتمام آن بخششى است از پروردگار من بر بندگان، زيرا آن مانع خروج يأجوج و مأجوج مى‌باشد. فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي: پس چون بيايد وعده پروردگار من، مراد قيامت است. جَعَلَهُ دَکَّاءَ: بگرداند آن را هموار، يعنى آن سد را از پيش راه آنها بردارد. وَ کانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا و هست وعده پروردگار من راست و درست، و خروج يأجوج و مأجوج از پس سد يکى از علامات قرب قيامت است، چنانچه در تفسير آيه شريفه «حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ» «1» بيان شده که به صحت پيوسته ظهور حضرت ولى عصر عجل اللّه
«1» سوره انبياء آيه 96.
جلد 8 - صفحه 121
فرجه بعد از خروج دجال و دابة الارض و يأجوج و مأجوج و نزول حضرت عيسى باشد و دنيا را پر از عدل و داد فرمايد بعد از آنکه پر از ظلم و جور شده باشد؛ چنانچه در اکمال الدين صدوق (رحمه اللّه) از جابر از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلم در حديث مفصلى شرح احوال ذو القرنين و مالک شدن او به خافقين که شمه‌اى از مضامين آن در تفسير آيات شريفه مذکور شد، در بناء سد مى‌فرمايد:
فلا يزالون کذلک حتّى تقرب السّاعة و يجى‌ء اشراطها فاذا جاء اشراطها و هو قيام القائم عليه السّلام فتحه اللّه عزّ و جلّ لهم و ذلک قوله عزّ و جلّ: حتّى اذا فتحت يأجوج و مأجوج و هم من کلّ حدب ينسلون «1».
خاتمه- در اکمال الدين- چون ذو القرنين از ساختن سد فارغ شد، از همان طرف روانه شد. مرور کرد به پيرمردى، نماز مى‌خواند. با لشکرش نزد او ايستاد تا فارغ شد، گفت: چگونه تو را از لشکر من ترسى حاصل نشد. پير گفت: با ذاتى مناجات مى‌کردم که لشکرش از تو زيادتر، و پادشاهيش از تو غالب‌تر، و قوتش از تو شديدتر است، اگر توجه به تو مى‌کردم حاجت خود را نزد او نمى‌يافتم. گفت: راضى مى‌شوى با من بيائى تا تو را شريک ملک خود گردانم. پير گفت: به چهار شرط که ضامن شوى: 1- نعمتى که هرگز زائل نشود. 2- صحتى که بيمارى در آن نباشد. 3- جوانى که پيرى در آن نباشد.
4- زندگى که موت ندارد. گفت: کدام مخلوق قادر بر اينها است؟ پير گفت:
من با کسى هستم که بر اينها قادر مى‌باشد.
پس گذشت به مرد عالمى، گفت به ذو القرنين: مرا خبر ده از دو چيز که از اولى که خداوند خلق فرموده بر پا هستند، و از دو چيزى که جاريند، و از دو چيزى که از پى هم آيند و از دو چيزى که هميشه با هم دشمنند؟ ذو القرنين گفت: آن دو چيز قائم آسمان و زمينند، و دو چيز جارى آفتاب و ماه، و دو چيز متعاقب شب و روز، و دو چيز معاند مرگ و زندگى است. پس گفت: روانه شو
«1» بحار الانوار ج 12 ص 191.
جلد 8 - صفحه 122
که تو عالمى.
پس گذشت به پيرمردى که کله‌هاى مردگان را جمع و زير و رو مى‌کرد. با لشکر ايستاد، گفت: اى شيخ، براى چه اين کار کنى؟ گفت: تا بدانم شريف را از وضيع و غنى را از فقير، و مدت بيست سال است هنوز نشناختم. ذو القرنين گفت: اين نبود مگر براى آگاهى من.
پس در بين سير رسيد به امت دانا از قوم موسى عليه السلام که هدايت به حق مى‌کردند و به عدل رفتار مى‌نمودند، رحم مى‌کردند، متحد الکلمه، قلبهايشان مؤتلفه، طريقشان مستقيمه، روش آنها جميله، قبور مردگانشان به در خانه‌هايشان، خانه‌هاى ايشان بدون در، حاکم نداشتند، در آنها اغنيا و ملوک و اشراف نبود، برترى نداشتند، اختلاف و نزاعى نمى‌کردند، فحش نمى‌دادند، کسى را نمى‌کشتند و آفات به آنها نمى‌رسيد؛ ذو القرنين از کار آنها بسيار متعجب شد، گفت: شرق و غرب زمين، و خشکى و دريا و کوه و دشت آن را سير کردم و مثل شما را نديدم. چرا قبرها را در خانه‌ها قرار داديد؟ گفتند: براى آنکه مرگ را فراموش نکنيم پرسيد چرا خانه‌ها در ندارند؟ گفتند: ميان ما دزد و خائن نباشد. پرسيد: چرا امراء نداريد؟
گفتند: با هم ظلم نکنيم. پرسيد: چرا حکام نداريد؟ گفتند: مخاصمه و منازعه نکنيم. پرسيد: چرا در اموال شما تفاوت نيست؟ گفتند: با هم مساوات کنيم. پرسيد: چرا اختلاف و نزاع نداريد؟ گفتند: به جهت آنکه قلبهاى ما با هم الفت دارد و فساد ميان ما نيست. پرسيد؛ چرا فحش و قتل ميان شما نيست؟
گفتند: بر طبع خود غالب و نفوس خود را اصلاح نموده‌ايم به حلم و بردبارى.
پرسيد: چرا سخن شما يکى است؟ گفتند: براى آنکه دروغ نگوئيم. پرسيد: چرا فقير و پريشان نداريد؟ گفتند: مال را به مواسات تقسيم کنيم. پرسيد: چرا تندخو نداريد؟ گفتند: براى آنکه متواضع هستيم. پرسيد: چرا عمر شما از ديگران زيادتر است؟ گفتند: حق مردم را دهيم و به عدالت حکم کنيم. پرسيد:
چرا قحط و غلا نباشد؟ گفتند: از استغفار غافل نشويم. پرسيد: چرا حزن ميان شما نيست؟ گفتند: خود را به بلا راضى ساختيم. پرسيد: چرا آفت به شما و اموال شما نمى‌رسد؟ گفتند: توکل بر غير خدا نکنيم. پرسيد: پدران شما چنين
جلد 8 - صفحه 123
بوده‌اند؟ گفتند: بلى. پس ذو القرنين در ميان آنها ماند مدت پانصد سال، تا به رحمت الهى رفت «1».