اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما أَصابَکُم يَوم‌َ التَقَي الجَمعان‌ِ فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ وَ لِيَعلَم‌َ المُؤمِنِين‌َ (166) وَ لِيَعلَم‌َ الَّذِين‌َ نافَقُوا وَ قِيل‌َ لَهُم تَعالَوا قاتِلُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ أَوِ ادفَعُوا قالُوا لَو نَعلَم‌ُ قِتالاً لاتَّبَعناکُم هُم لِلکُفرِ يَومَئِذٍ أَقرَب‌ُ مِنهُم لِلإِيمان‌ِ يَقُولُون‌َ بِأَفواهِهِم ما لَيس‌َ فِي قُلُوبِهِم وَ اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ بِما يَکتُمُون‌َ (167)
و آنچه اصابة کرد شما را روزي که دو جمعيت مقابل يکديگر شدند، جمعيت مسلمين و جمعيت مشرکين پس بمشيت خدا بود و براي اينکه مؤمنين معلوم شوند و منافقين هم معلوم گردند و بآنها گفته شد که بيائيد و در راه خدا مقاتله نمائيد يا دفع دشمن از حريم اسلام نمائيد گفتند اگر ميدانستيم که قتال و جهادي بود ما هم متابعت ميکرديم شما را اينها بکفر نزديک ترند در اينکه روز تا بايمان ميگويند بزبان چيزي که در قلوب آنها نيست و خداوند داناتر است بآنچه کتمان ميکنند.
جلد 4 - صفحه 422
اينکه آيه شريفه هم راجع بغزوه احد است آن روزي که دو لشگر کفر و ايمان مقابل شدند ميفرمايد وَ ما أَصابَکُم مراد همان کشته شدن هفتاد نفر از مسلمين است يَوم‌َ التَقَي الجَمعان‌ِ جمع مسلمين و جمع کفار.
فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ مفسرين نظر به اينکه خداوند اجازه نميدهد در قتل مسلم و اباحه نميکند براي کفار قتل مسلمانها را زيرا اينکه از اعظم معاصي کبار است بعضي تفسير کردند (بعلم اللّه) و بعضي (بعقوبت اللّه) و بعضي (بتخلية اللّه بين الفريقين) لکن اينکه کلام غلط است زيرا فرق است بين اذن تشريعي و اذن تکويني، اذن تشريعي است که بحرام و معصيت تعلق نميگيرد، و اما اذن تکويني که عباد مطلقا مستقل در افعال نيستند که تفويض محض باشد و مجبور و بدون اختيار هم نيستند که جبر صرف باشد، بلکه افعال عباد باختيار از آنها صادر ميشود لکن تا مشيت حق نباشد و اراده او، محال است تحقق پيدا کند، و اينکه اذن تکويني است که در بسياري از آيات اشاره دارد مثل ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، و مثل وَ ما رَمَيت‌َ إِذ رَمَيت‌َ وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ رَمي انفال آيه 17، و غير اينها از آيات.
و البته اراده و مشيت حق بايد از روي حکمت و مصلحت باشد لذا خداوند وجه حکمت آن را بيان ميفرمايد که تميز بين مؤمن و منافق باشد که ميفرمايد وَ لِيَعلَم‌َ المُؤمِنِين‌َ و معني اينکه نيست که مؤمن بر خداوند مجهول باشد زيرا جهل در مبدء راه ندارد، بلکه مراد اظهار علم است که ديگران هم مؤمنين واقعي را بشناسند، آنهايي که ثابت قدم بودند و تا آخرين خاتمه قيام داشتند چه بدرجه شهادت نائل شدند و چه نشدند.
در مصاحف تا اينجا را يک آيه شمرده‌اند و جمله وَ لِيَعلَم‌َ الَّذِين‌َ نافَقُوا را آيه مستقله قرار داده‌اند و لکن بعيد نيست که تماما يک آيه باشد.
جلد 4 - صفحه 423
و منافق کساني هستند که اظهار ايمان ميکنند و با مؤمنين محشور هستند لکن قلبا ايمان ندارند چنانچه خداوند در اوائل سوره بقره اوصاف آنها را بيان فرموده و شرحش در مجلد اول اينکه تفسير گذشت.
وَ قِيل‌َ لَهُم تَعالَوا قاتِلُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ قائل از مؤمنين مجاهدين ثابت قدم بوده يا شخص نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم يا يک نفر از اصحابش، و گفتند عبد اللّه بن عمرو إبن حزام انصاري بوده، و مرجع ضمير لهم منافقين که ترک قتال کردند و مراجعت نمودند، گفتند آنها عبد اللّه بن ابي‌ّ و اصحابش از منافقين که قريب سيصد نفر را مخذول نمودند، تعالوا مقول قول است که بيائيد و مقاتله کنيد در راه خدا.
أَوِ ادفَعُوا دفع دشمن و جلوگيري از حملات آنها لا اقل براي تکثير سواد مجاهدين.
قالُوا لَو نَعلَم‌ُ قِتالًا لَاتَّبَعناکُم جواب منحزمين است که جنگ خاتمه پيدا کرد و ديگر قتالي نيست.
هُم لِلکُفرِ يَومَئِذٍ يعني الي الکفر أَقرَب‌ُ مِنهُم لِلإِيمان‌ِ وجه اقربيّت اينکه کفر قلبيست و ايمان افواهي و لفظي و ظاهري است.
يَقُولُون‌َ بِأَفواهِهِم قول نفس تفوّه است، و تقييد بافواهم براي اينست که اينکه قول از روي عقيده قلبي نيست بلکه مجرد سر زبانيست.
ما لَيس‌َ فِي قُلُوبِهِم که عين نفاق است.
وَ اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ بِما يَکتُمُون‌َ خداوند عالم السّر و الخفيات است و از قلوب بندگان با خبر است، و تعبير باعلميت براي اينست که خود آنها هم عالم بخفاياي قلوب خود هستند لکن خدا داناتر است.
424